معنای خودش - که هر دو معنا به یک معنا می‌پیوست - از نظر اینها دانستیم . اینجا مارکسیسم با یک مشکل دیگر مواجه می‌شود . آن ، مشکلی‌ است که خیلی هم مشکل بزرگی است ، و آن این است :

تعارض میان فلسفه عمل و جبر تاریخ

یک فلسفه آن وقت می‌تواند فلسفه عمل و برنامه عمل باشد که انسان در عمل مختار و آزاد باشد ، چون فلسفه عمل بودن ، یعنی به کار بستن یک‌ فلسفه در عمل ، فرع بر این است که انسان این حالت را داشته باشد که‌ آزاد باشد که یک طرحی را به کار ببندد و به کار نبندد ، بعد می‌گوییم این‌ فلسفه و این طرح را تو بیا به کار ببند . اصلا وقتی ما می‌گوییم فلسفه عمل‌ ، اختیاری بودن عمل و آزاد بودن برای عمل در مفهومش خوابیده است ، و الا عملهایی که خارج از اختیار انسان است دیگر فلسفه نمی‌پذیرد . مثلا حرکت‌ قلب انسان خارج از اختیار انسان صورت می‌گیرد ، دیگر نمی‌تواند یک چیزی‌ فلسفه باشد برای عمل قلب انسان ، چون این کار که فی‌حدذاته دارد صورت‌ می‌گیرد در اختیار من نیست ، و همه کارهای غیراختیاری . اصلا فلسفه برای‌ عمل گفتن ، فرع بر اختیار است . و از طرفی مارکسیسم که این همه بر عمل‌ تکیه دارد و خود را فلسفه عمل می‌داند ، قائل به نوعی حتمیت تاریخی است‌ ، یعنی قائل به جبر تاریخ است ، و معنی حتمیت تاریخ این است که انسان‌ خودش مسیر خودش را تعیین نمی‌کند ، بلکه جبر تاریخ است که مسیر انسان‌ را تعیین می‌کند ، یعنی شرایط موجود است که مسیر تاریخ را تعیین می‌کند . انسان اگر موافق با این شرایط حرکت کند می‌تواند باقی بماند ، اگر موافق‌ با این شرایط حرکت نکند معدوم می‌شود ، مثل یک سیل بسیار قوی و بنیان‌کنی‌ که تلاش در مقابل آن هیچ‌گونه فایده ندارد . انسان اگر در داخل چنین سیلی‌ بیفتد هرگونه تلاشی که ما فرض کنیم بخواهد در جهت خلاف [ سیل انجام دهد ، ] هرگز به نتیجه نمی‌رسد . حداکثر این است که یک شناگر در مسیر آب‌ حرکاتی بکند که مثلا به دیوارها نخورد ، ولی در جهت مسیر آب ، نه در جهت خلاف آن . باز درست مثل این است که ما الان روی کره زمین که هستیم‌ ، کره زمین دو حرکت دارد ، یک حرکت وضعی و یک حرکت انتقالی ، و ما به تبع حرکت زمین حرکت می‌کنیم چه بخواهیم چه نخواهیم . این حرکت ما جبری است یعنی خارج از اختیار ماست . اینجا هم گفته می‌شود - یعنی‌ خودشان طرح کرده‌اند -