ناچار اینها آمده‌اند آزادی انسان را به گونه‌ای خاص تفسیر کرده‌اند ، گفته‌اند آزادی انسان به معنی این نیست که بتواند مسیر تاریخ را عوض کند ، آزادی انسان به معنی آگاهی به ضرورتهای تاریخی است . تاریخ ضرورت‌ خودش را دارد و طی می‌کند و می‌رود . انسان می‌تواند به ضرورتهای تاریخی‌ آگاه بشود و حداکثر اختیارش این است که می‌تواند خود را با ضرورتهای‌ تاریخی منطبق کند نه اینکه مسیر آن را عوض کند و تغییر بدهد . نظیر اینکه ما می‌گوییم زلزله واقع می‌شود . انسان سه حالت مختلف در مقابل‌ زلزله می‌تواند داشته باشد : یکی اینکه بگوییم انسان اساسا نه می‌تواند جلو وقوع زلزله را بگیرد و نه می‌تواند پیش از وقوع آگاه بشود ، بلکه باید همیشه در مقابل زلزله تسلیم محض و بلااختیار محض باشد . همین طور نشسته‌ایم ، ممکن است در ظرف چند ثانیه یکمرتبه زلزله‌ای بیاید یک شهر را واژگون کند . دوم این است که ما نمی‌توانیم نگذاریم زلزله واقع شود یا مسیرش را عوض کنیم ، اگر آن مواد مذاب یا گازهایی که در زیر زمین هست زمین را می‌شکافد و می‌لرزاند ، مسیر برایش معین کنیم که از اقیانوسها بیرون بیاید ، ولی یک کار دیگر می‌توانیم بکنیم ، می‌توانیم با زلزله سنج از وجود زلزله قبل از وقوعش لااقل چند دقیقه یا بیشتر به هر نسبتی که علم بتواند - آگاه بشویم ، همان طور که حیوانات آگاه می‌شوند . مسلم علائمی دارد که‌ حیوانات آگاه می‌شوند . این یک امر مسلمی است که بسیاری از حیوانات از وقوع زلزله قبل از وقوعش آگاه می‌شوند . در همین زلزله‌ای که در بوئین‌زهرا واقع شد مکرر در زمان خودمان [ این مطلب را ] گفتند . در همین زلزله‌ای‌ که چند سال پیش در تهران رخ داد در یکی از این کافه‌ها که در آن تعدادی‌ پرنده داشته‌اند ، بلبل و قناری و . . . ، ناگهان می‌بینند که این حیوانات‌ یکمرتبه به خود می‌افتند و به این طرف و آن طرف می‌روند ، می‌خواهند این‌ قفسها را بشکنند . اسباب تعجب مردم می‌شود که چه خبر است ؟ گربه‌ای‌ دیده‌اند ؟ نه ، گربه‌ای نیست . یک ولوله عجیبی ! به فاصله مثلا یک دقیقه‌ یک وقت می‌بینند زلزله آمد . به هر حال ، ممکن است انسان این کار را بتواند بکند که از وقوع زلزله‌ و از