شود . این دو ارزش جدا از یکدیگر بود ، منتها در باب رابطه میان این دو ارزش سخن بود که آیا هر چه ارزش نظری دارد ارزش عملی دارد ؟ یا نه ، ممکن است بین ایندو عموم و خصوص من وجه یا مطلق باشد : هر چه ارزش‌ عملی دارد ارزش نظری دارد ولی نه این است که هر چه ارزش نظری دارد ارزش عملی دارد ، ممکن است یک مساله‌ای ارزش نظری داشته باشد ، [ مثل‌ این که ] در دورترین کهکشانها چه خبر است ، ولی برای ما هیچ ارزش عملی‌ نداشته باشد . یا بین ایندو حتی عموم و خصوص من وجه است و بعضی امور ، هم ارزش نظری دارد هم ارزش عملی ، بعضی امور ارزش نظری دارد ارزش‌ عملی ندارد ، مثل همین مثالی که گفتیم ، بعضی امور ارزش عملی دارد و ارزش نظری ندارد ، یعنی انسان گاهی با یک حرف پوچ نتیجه‌های خوب و مفید ممکن است بگیرد . این خودش یک مساله‌ای است که قابل بحث است که‌ آیا می‌شود از یک سخن پوچ نتیجه‌های مفید را احیانا گرفت یا نه ؟ نمی‌خواهم بگویم این حرف درست است ، ولی مساله‌ای است قابل طرح ، به‌ این زودیها هم نمی‌شود . . . [١]مساله دروغ مصلحت‌آمیز و راست فتنه‌انگیز همین است . یک " راست " ارزش نظری دارد ولی از نظر عملی ارزش منفی‌ دارد ، و در یک جا دروغ هیچ ارزش نظری ندارد و ممکن است ارزش عملی‌ داشته باشد . البته به این سادگی نمی‌شود از این مساله گذشت . حالا طرح‌ کردیم ، نه اینکه خیال کنید ما این مطلب را تایید می‌کنیم که [ نسبت‌ میان ایندو ] حتما عموم و خصوص من وجه است و می‌شود برای این قضیه از دروغ استفاده کرد ولو اینکه هدف صددرصد حقیقت باشد ، چون این بحث را امروز به شکلهای مختلفی کرده‌اند . بعضی از مصریها این مطلب را طرح‌ کرده‌اند . البته به این بیانی که من می‌گویم نگفته‌اند ، چیز دیگری گفته‌اند که من به این بیان می‌گویم : یکی از آن مواردی که ارزش نظری ندارد و ارزش عملی دارد افسانه‌های‌ پندآموز است . کلیله و دمنه چه ارزش نظری دارد ؟ شیر به روباه چنین‌ گفت و بعد خرگوش به روباه چنین گفت ، بعد چنین و چنان کردند ، یک‌ داستانی که سراسرش پوچ و بی‌معنی است ولی سراسرش هم پند و اندرز است .
اغلب داستانهایی که سعدی آورده ، حتی همانهایی که به نام انسانها گفته‌ است ، ارزش تاریخی که ندارد ، از نظر

[١] [ نوار چند ثانیه‌ای افتادگی دارد . ]