قبول ندارد . ولی یک عده دیگر [ او را قائل به خدا می‌دانند ] و خود هگل‌ خودش را یک مرد الهی می‌داند چون خدا را به عنوان آخرین مقوله‌ای که‌ استنتاج می‌شود می‌داند . اظهار نظرهای متناقض درباره فلسفه هگل می‌شود . بعضی می‌گویند هگل بی‌خداست ، بعضی می‌گویند هگل باخداست . این برای این‌ است که اصلا تصورش از همه این مسائل یک تصور خاص و جدیدی بوده است . به هر حال در فلسفه هگل ، تاریخ و حرکت و دیالکتیک و تبدیل شدن و " شدن "، یک اصل اساسی است، منتها ذهن و عین را یکی می‌داند. این است‌ که در فلسفه او تاریخ اصالت پیدا می‌کند ، همه چیز " شدن " است ، همه‌ چیز تاریخ است .

تاثیرپذیری مارکس از هگل و فویرباخ

یکی از آن ریشه‌های اساسی که مارکس از هگل گرفت همین بود که همه چیز تاریخ است ، همه چیز جریان است . ولی تفاوت این است که هگل قائل به‌ وحدت عین و ذهن بود ، یعنی او دیگر به جدایی میان ذهن و عین قائل نبود ، نه به تقدم عین بر ذهن قائل بود ، نه به تقدم ذهن بر عین . البته عده‌ای‌ بوده‌اند که به تقدم ذهن بر عین قائل بوده‌اند که آنها سوفسطایی‌ها بودند ، کما این که دکارت و کانت هم به جدایی - نه به معنای تقدم - میان ذهن و عین قائل بودند . مارکس آمد مساله جدا نبودن ذهن و عین از یکدیگر را یعنی نفی عقیده کانت و نفی عقیده دکارت را از هگل گرفت . مساله عدم‌ تقدم ذهن بر عین را - که سوفسطایی‌ها قائل به تقدم ذهن بر عین بودند - این‌ را هم از هگل گرفت [ و گفت ] نه ، هیچ تقدمی نیست . ولی هگل قائل به‌ تساوی ذهن و عین بود ، اینها قائل به تقدم عین بر ذهن شدند . این که عین‌ ، تاریخ است یعنی وجود عینی جز یک جریان چیز دیگری نیست ، این را از هگل پذیرفتند . این که ذهن هم تاریخ است - و لذا می‌گویند حقیقت متحول‌ است یعنی حقیقت به معنای علم و ذهن متحول است - این را هم از هگل‌ گرفتند . ولی آن مساله وحدت ذهن و عین را که ذهن همان عین است و عین‌ همان ذهن است ، این را دیگر نپذیرفتند ، گفتند خیر ، ذهن متاخر از عین‌ است ، یعنی اصل ، عین است و ذهن انعکاسی است از وجود عینی ، که در این‌ مقدار به فلاسفه قدیم ما نزدیک شدند ، چون فلاسفه قدیم ما معتقد بودند که‌ عین تقدم دارد ، در عین این که یک نوع وحدت ماهوی میان عین و ذهن هست‌ ، در عین حال عین بر ذهن تقدم دارد ، یعنی اگر عین نباشد [ ذهن نیز نخواهد بود . ]