آنگاه نوبت می‌رسد به هگل . هگل کار مهمی که کرده است - که البته‌ کارش درست هم نیست - این است که آمد این شکاف میان ذهن و خارج را به‌ کلی از میان برداشت ، گفت این اشتباه است که شما ذهن را یک چیز دانسته‌اید و عین و خارج را چیز دیگر . فیلسوفان ما از قدیم یک حرفی در باب معرفت و شناخت یعنی در باب‌ علم داشته‌اند . آنها هم عین همین مساله را طرح کرده بودند که چه رابطه‌ای‌ هست میان عالم ذهن و عالم عین ؟ آیا آن برای خودش یک دنیای جداگانه‌ است و این برای خودش یک دنیای جداگانه ؟ می‌گفتند اگر این‌طور باشد پس‌ علم و معرفت دیگر معنی ندارد ، برای این که دنیایی که من پیش خودم تصور کرده‌ام یک دنیاست ، دنیای بیرون دنیای دیگر است . پس آگاهی و ناآگاهی‌ با همدیگر مساوی است ، چون آگاهی یعنی کشف دنیای بیرون . مگر این طور نیست ؟ علم یعنی کشف دنیای بیرون . اگر آنچه که من می‌بینم با آنچه که‌ دنیای بیرون هست به کلی متناقض و متضاد یکدیگر باشند ، پس هر علمی‌ مساوی است با جهل . می‌آمدند به رابطه‌ای قائل می‌شدند ، " رابطه ماهوی " ، می‌گفتند که میان ذهن و عین اختلاف وجودی است و وحدت ماهوی ، یعنی یک‌ ذات است که دو نوع وجود پیدا می‌کند . یک ذات گاهی در عالم عین وجود پیدا می‌کند ، می‌شود وجود عینی ، و [ گاهی ] در عالم ذهن وجود پیدا می‌کند ، می‌شود وجود ذهنی . پس چون وجود ذهنی یک ذات است که در خارج هم همین‌ ذات وجود عینی دارد ، از این جهت است که علم می‌تواند کشف باشد و آگاهی بر خارج باشد . رابطه را این‌طور مشخص می‌کردند ، یعنی قائل بودند به دو وجود و یک ماهیت . عین و ذهن دو وجودند ولی دارای یک ماهیت . کانت و دکارت حرفشان این بود که قهرا خارج و ذهن دو وجودند و دو ماهیت هم هستند . اینجا بود که این اشکال پیش می‌آمد که اگر این طور باشد پس علم و جهل با یکدیگر مساوی می‌شود . هگل حرفش حرف دیگری است‌ که اصلا حتی می‌خواهد دو وجود بودن را هم منکر بشود ، می‌خواهد بگوید که ذهن‌ و عین اصلا با همدیگر جدایی ندارند . آنچه ذهن است عین است و آنچه عین‌ است ذهن است . این