حتی روی تک‌حیاتی [ بودن ] تکیه نکرده‌اند . حتی مذهبیها هیچ‌وقت نمی‌آیند بگویند روح مطلق حاکم بر تاریخ روح مذهبی است و باقی دیگر همه تابع و طفیل . در خود مذهب خلاف این آمده است چون می‌گوید از فجر تاریخ تا کنون‌ همیشه میان حق و باطل ستیز بوده است ، یعنی میان گرایش‌کنندگان به دین و مذهب و معاندین و مخالفین همیشه جنگ و ستیز در کار بوده است . از همان‌ اول تاریخ ، از هابیل و قابیل که شما شروع کنید ، او به عنوان یک مومن و این به عنوان یک غیرمومن ، [ این دو گروه در جنگ و نزاع بوده‌اند . ] جنگ هابیل و قابیل از نظر قرآن جنگ مومن و غیرمومن است نه جنگ‌ اقتصادی ، جنگ حق و باطل است ، یعنی جنگ به اصطلاح انسانی است . همین‌طور دوره به دوره همیشه پیغمبران می‌آمدند در مقابل [ مخالفین ] قیام‌ می‌کردند .

بیان عرفا درباره ماهیت تاریخ

بنابراین در منطق مذهب این‌طور نیست که ماهیت تاریخ فقط و فقط مذهبی‌ محض باشد و باقی دیگر تابع و طفیلی ، بلکه همیشه جنگ مذهب و ضد مذهب‌ بیان شده است . بله ، عرفا به یک شکل دیگر [ ماهیت تاریخ را مذهبی‌ می‌دانند . ] ولی آنها مذهب [ را ] به این صورت که ما می‌گوییم نمی‌گویند ، به یک صورت تقریبا شعور باطن مانند ، [ مطرح می‌کنند . ] آنها اصلا ماهیت تاریخ را مذهبی می‌دانند اما نه مذهبی به این معنا که الان ما داریم‌ می‌گوییم ، مذهبی به معنی دیگری . می‌گویند انسان به حسب غریزه خودش هر چه را که بخواهد در واقع آن حب خداخواهی است که او را به آنجا کشانده . یک نوع خطای در تطبیق است ، اشتباه می‌کند ، یعنی او یک محبوب و مطلوب بیشتر ندارد ، گاهی از خطای در تطبیق سراغ این و آن می‌رود . بت‌پرست هم که بت می‌پرستد ، در شعور ناآگاه خودش در جستجوی خداست و خدا را می‌پرستد . در همان حالی که با خدا و خداپرستی مبارزه می‌کند ، این‌ شعور ظاهرش است که با شعور باطن و شعور مخفی خودش مبارزه می‌کند . محیی‌الدین عربی می‌گوید : " ما احب احد غیر خالقه " هیچ کس در دنیا غیر از خالقش را دوست نداشته " و لکنه تعالی احتجب تحت اسم زینب و سعاد و . . . " خدا زیر این نامها پنهان است . مذهب به این معنا غیر از این مساله‌ای است که ما الان طرح می‌کنیم ، به آن معنا که قرآن طرح کرده‌ است . به معنایی که قرآن طرح کرده دیگر فرعون مذهبی نیست ،