نظریه دیگر در مقابل آن نظریه تک ماهیتی - که این هم خیلی جالب توجه‌ است این است : چه ضرورتی دارد که ما تمام جامعه‌های بشری را دارای‌ ماهیت واحد بدانیم و بگوییم " جامعه بشری " ؟ فرض کنیم قبول کردیم که‌ جامعه دارای یک حیات است نه چند حیات ، چه ضرورتی دارد که تمام بشر را یک جامعه حساب کنیم و برای همه هم یک جور حکم صادر کنیم ؟ نه ، جامعه بشری دارای تمدنهای متعدد است . این تمدنها گاهی در عرض یکدیگر بوده‌اند . مثلا در آن واحد تمدن یونان بود ، تمدن ایران هم بود ، تمدن مصر هم بود و هیچکدام هم بر دیگری حاکم نبود . و گاهی در طول تاریخ بوده‌اند . تمدنی می‌آید و می‌میرد ، بعد تمدن دیگری به جای آن می‌آید . تمدن یونان‌ می‌رود تمدن روم جانشین آن می‌شود . تمدن روم می‌رود تمدن اسلام جای آن را می‌گیرد . بعد تمدن جدید می‌آید جای آنها را می‌گیرد . حال چه مانعی دارد که‌ بگوییم هر تمدنی دارای یک روح مخصوص است ؟ در جامعه‌شناسی این مطلب‌ مطرح شده و لهذا می‌آیند میان تمدنها فرق قائل می‌شوند ، می‌گویند مثلا روح‌ تمدن اسلامی چه روحی است ؟ ممکن است یک تمدن روحش روح مذهبی باشد ، یعنی در میان این نهادهای مختلف ، آن که حاکم بر همه است و به منزله‌ روح است ، مذهب است و باقی دیگر به منزله عضو و تابع . فلسفه دارد ولی‌ فلسفه‌اش تابع مذهب است . طب دارد ، طبش هم روح مذهب بر آن‌ حکمفرماست . فیزیک دارد ، بر فیزیکش روح مذهب حاکم است . ریاضیات‌ همین‌طور . هنر دارد ، شما می‌بینید باز مذهب در آن تجلی می‌کند . صنعت‌ دارد ، در صنعتش مذهب تجلی می‌کند . بعضی از تمدنها را می‌گویند فلسفی‌ است ، عقلانی است ، یعنی روحش روح عقلانی است . تمدن یونان را این‌طور توصیف می‌کنند . می‌گویند تمدن یونان تمدنی است که آن هم مثل تمدن اسلامی‌ دارای نهادهای مختلف است ، یعنی هنر دارد ، اخلاق دارد ، علم دارد ، صنعت دارد ، علوم متعدد دارد ، ولی روح حاکم بر این تمدن فلسفه است . دین هم دارد ولی دینش تابع