کرد .
" بدین ترتیب از نظر هگل بشریت متفکر است که در مرحله سوم تاریخ را می‌سازد در حالی که از نظر مارکس برعکس ، قوای مادی است که این کار را می‌کند . " [١] پس نتیجه این است که تاریخ از انسان شروع می‌شود . بعد از اینکه این‌ مثلث به‌وجود آمد ، مرحله تعالی انسان همان مرحله ساختن تاریخ است . پس‌ انسان است که تاریخ را ساخته است . می‌گوید : " در حالی که از نظر مارکس برعکس ، قوای مادی است که این کار را می‌کند . " شک ندارد که‌ این با فلسفه هگل سازگار نیست . از نظر اینها انسان خودش یک موجود ساخته شده است ، یعنی انسان بیش از آنکه سازنده تاریخ باشد ساخته شده‌ تاریخ است . در فصلهای بعد راجع به ماتریالیسم تاریخی تعبیری دارد ، می‌گوید ماتریالیسم تاریخی - یا به قول او مادیگرایی تاریخی - یک برداشت‌ اقتصادی از تاریخ است و یک برداشت تاریخی از اقتصاد . من آنجا یادداشت کردم : " و در عین حال یک برداشت اقتصادی از انسان است و یک برداشت تاریخی از انسان ، بدون آنکه یک برداشت انسانی از اقتصاد باشد یا یک برداشت انسانی از تاریخ باشد " و این نکته بسیار اساسی در اینجاست ، یعنی این مادیگرایی تاریخی ، برداشتی اقتصادی از تاریخ است و برداشتی تاریخی از اقتصاد . " برداشتی اقتصادی از تاریخ است " یعنی‌ اقتصاد نیروی محرک تاریخ است . " برداشتی تاریخی از اقتصاد است " یعنی اقتصاد خودش که نیروی محرک است در عین حال یک جریان است نه یک‌ امر ثابت . اما " برداشتی اقتصادی از انسان است " برای اینکه ماهیت‌ انسان و انسانیت انسان را اقتصاد می‌سازد ، یعنی انسان از خودش اصالتی‌ ندارد . " برداشتی تاریخی از انسان است " یعنی انسان هم یک واقعیت‌ ثابتی نیست و هیچ جنبه فطری در انسان نیست که ثابت باشد ، همه چیز انسان حتی اصول فکری ، اصول عاطفی ، آنچه را که " انسانیت " می‌نامند - که ما در بحث فطرت طرح کردیم همه اینها یک سلسله امور متغیر و متحول و نسبی است . آن وقت در کنار این ، هیچ

[١] همان .