اینجا توضیحی که خودش تتمه‌ای از حرفهای آن جلسه است عرض می‌کنم . در مورد این اصل تضادی که هگل آورده است و بعد پیروان او آن را بیشتر توضیح‌ داده‌اند گفتیم که دو مشخص دارد که با اصل تضادی که دیگران می‌گفته‌اند متفاوت است . خود اصل تضاد به طور کلی در عالم ، یعنی اینکه هستی عالم‌ طبیعت و ماده بر پایه تضاد قوا و نیروهای این عالم است ، این دیگر از مختصات هگل یا غیر هگل نیست ، یک امر بسیار کهنی است . این لغت " آخشیج " که بر عناصر اطلاق می‌شود یعنی ضد . عناصر را از آن جهت که اضداد یکدیگر هستند " آخشیج " می‌نامند . حرف خاص هگل این است که ضد هر چیزی از درون خودش جوانه می‌زند . این جهت که ضد هر چیزی از درون خودش‌ جوانه بزند و در سرشت هر چیزی ضد خودش - یا به قول او در بعضی‌ تعبیراتش نفی خودش - وجود داشته باشد ، تقریبا می‌شود گفت از مختصات‌ هگل است . و دیگر اینکه این مساله مشتمل بودن یک چیز بر نفی خودش به‌ نابودی ختم نمی‌شود و پایان نمی‌پذیرد بلکه به نوبه خودش منتهی می‌شود به‌ یک مرحله سومی که کاملتر از مرحله اول و مرحله دوم است و این به معنای‌ این است که این تضاد درونی - به تعبیری که اینجا کرد - خودش خلاق و آفریننده است ، یعنی انسان نباید از این تضادها بوی نفی و نیستی و عدم‌ بشنود ، زیرا ممکن است یک فلسفه‌ای بر این اساس باشد که اصل تضاد را در عالم بپذیرد(کما اینکه فلسفه‌های قدیم به این شکل می‌پذیرند) ، در واقع‌ برای عالم دو جریان در کنار یکدیگر قائل بشود ، یک جریان وصل و یک‌ جریان فصل ، یکی که به منزله جمع و تالیف و دوختن است و دیگری که به‌ منزله پاره کردن و متفرق کردن و خراب کردن است . آن وقت باید بگویند ( کما اینکه در کلمات خیلیها هست ) که دو جریان در کنار یکدیگر در عالم‌ وجود دارد ، یک جریان ، جریان نیستی و فانی کردن و جداکردن و متلاشی کردن‌ ، و یک جریان دیگر در مقابل ، جریان اصلاح کردن و از بین بردن [ جدایی ]. مثلا بدن انسان را در نظر بگیرید . از یک طرف در اثر عوامل بیرونی‌ دچار یک نوع از هم گسستگیها ، از هم پاشیدگیها ، مثلا شکستنها و بریدنها می‌شود ، [ و از طرف دیگر اینها جبران و ترمیم می‌شود ] و اگر در دنیا فقط همین یکی وجود می‌داشت یعنی هر چه که شکسته می‌شد دومرتبه درست نمی‌شد و هر چه که بریده می‌شد