بعدها در باره ارزش این عمل قهرا بحث می‌کنیم که چقدر می‌تواند باشد .
اینجاست که مارکسیسم به " نوعی " شبه عرفان می‌پیوندد ( نمی‌گوییم‌ عرفان ) چون شناخت را تابع عمل می‌داند . حال نگویید که در اسلام هم این‌ مطلب هست : " من عمل علم و من علم عمل " ، « " و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا " »[١] ، بسیار خوب ، خیلی از حرفهای عرفا ریشه اسلامی‌ دارد ، ما هم قول نداده‌ایم که هر حرفی که عرفا می‌گویند یا هر حرفی که‌ اینها می‌گویند بگوییم صددرصد باطل است ، ممکن است عنصر درستی هم داشته‌ باشد . ولی به هر حال حرف اینها هم در نهایت امر به یک نوع شبه عرفان‌ می‌پیوندد .

بررسی این نظریه

اینها جنبه‌های مختلف بحثی بود که . . . [٢] ببینیم این حرفهایی که در این زمینه‌ها گفته‌اند تا چه اندازه درست است تا چه اندازه درست نیست .
ابتدا بحث ما درباره مساله اندیشه است که آیا اولا به طور کلی منطق قدیم‌ بر اساس این بود که اندیشه معیار اندیشه است و به هیچ وجه معتقد نبود که عمل معیار اندیشه است ، و ثانیا آیا حرف اینها صحیح است که اندیشه‌ معیار اندیشه نیست به طور کلی ، همیشه عمل معیار اندیشه است ؟ خیر ، نه‌ اساس منطق قدیم بر این مطلب بود که همیشه اندیشه معیار اندیشه است و نه این حرف درست است که هیچ وقت اندیشه معیار اندیشه نیست و همیشه‌ عمل معیار اندیشه است . اما در مساله تعریفات یعنی در باب تصورات که‌ می‌گفتند تصور معیار تصور است ، این یک مطلبی است که در قدیم و جدید گفته‌اند ، آن حرف هم اگر در قدیم می‌گفتند مقصودشان این بود که اگر بتوان‌ به کنه اندیشه‌ای از نظر تصور رسید ، جز با تحلیل آن اندیشه به عناصر اولیه خودش میسر نیست ، یعنی اگر ما بخواهیم یک اندیشه مرکب را به‌ دست بیاوریم جز اینکه آن اندیشه را به عناصر اولیه خودش تحلیل کنیم‌ راهی برای شناخت نداریم ، یعنی همین طور که اگر ما بخواهیم یک مرکب‌ عینی را بشناسیم راهش این است که آن را در لابراتوار تجزیه کنیم ببینیم‌ چه عناصری از آن پیدا می‌شود ، لدی‌الامکان آن

[١] عنکبوت / . ٦٩ [٢] [ چند ثانیه‌ای نوار افتادگی دارد . ]