محدوده جبر تاریخ است ، یعنی توانایی انسان در این محدوده و در این مسیر است ، در خلاف مسیر تاریخ نه موفق به تغییر می‌توان شد نه شناخت شناخت‌ صحیحی خواهد بود . بنابراین شناخت ما این طور باید باشد : ما اول باید مسیر جبری تاریخ را بشناسیم که به کدام سو هست ، بعد وارد عمل می‌شویم ، در مسیر مقدر و حتمی‌ای که قبلا تاریخ خودش برای خودش دارد . پس این‌ نوعی امر بین امرین است که اینها خواسته‌اند قائل شوند ولی در این حد ، در یک حد اختیار بسیاربسیار محدودی که انسان می‌تواند در این زمینه دارا باشد . پس یکی از مسائلی که در باب پرکسیس به عنوان فلسفه عمل مورد بحث‌ واقع می‌شود تعارض میان فلسفه عمل از یک طرف و حتمیت تاریخی آنهم‌ حتمیت اقتصادی از طرف دیگر است که باید ببینیم آیا می‌شود این تعارض‌ را حل کرد یا نمی‌شود ؟

اختیار انسان

اینجا مساله‌ای را باید دقیقا بررسی کرد ، مساله اختیار انسان . آیا طبیعت همین طور است که اینها می‌گویند که انسان در مقابل مسیر تاریخ از خودش قدرتی ندارد ؟ کما اینکه ما هم همیشه این حرف را می‌زنیم ، می‌گوییم‌ مسیر تاریخ مسیر تکاملی است ( به نظرم ما در گذشته هم درباره این قضیه‌ بحث کرده‌ایم ، در آنجا که کتاب تاریخ چیست را بحث می‌کردیم ) ولی خود اراده کمال‌جوی انسانها عامل اصلی این تکامل است . این به معنی این است‌ که انسان چون می‌خواهد ، تکامل جبرا پیدا می‌شود ، به معنی این نیست که به‌ فرض اگر هم نخواهد باز هم واقع می‌شود . یک وقتی یک دانشجو سوال کرد ( این سوال سوال ساده‌ای است) گفت که آیا اگر انسان یک خطر قطعی را ببیند ، مثلا درنده‌ای می‌بیند که قدرت مقاومت در برابرش نیست ، آیا حتما فرار می‌کند یا نه ؟ بله . اگر حتما فرار می‌کند پس این فرارش دیگر اختیاری‌ نیست ، چون می‌گوییم ضرورت دارد که به صرف اینکه او را می‌بیند فرار می‌کند . جوابش این است که فرق است میان اینکه انسان به حکم یک جبر فرار کند و اینکه انسان حتما یک طرف را اختیار کند . در این گونه موارد انسان بالضروره یک طرف را اختیار می‌کند . بالضروره یک طرف را اختیار کردن غیر از این است که جبرا به او تحمیل شده باشد . مثلا یک انسان عالم‌ باتقوای پرهیزکار که دارای یک روح لطیف