میزان احتیاج خودش تولید کند و قدرت ذخیره پیدا می‌کند مساله مالکیت‌ خصوصی به‌وجود می‌آید . اینجا رابطه انسانها با یکدیگر از نظر مواد تولیدی‌ فرق می‌کند . این رابطه بر اساس این است که این مال من است مال تو نیست ، این ماده تولیدی مال من است مال تو نیست . این ، رابطه‌ای است‌ میان انسانها بر اساس مواد تولیدی ، یعنی روابط تولیدی را ما این‌طور تعریف می‌کنیم : رابطه میان انسانها از نظر مواد تولیدی ، که این رابطه [ می‌تواند ] بر اساس مالکیت اشتراکی باشد یا بر اساس مالکیت اختصاصی ، و مالکیت اختصاصی هم ممکن است شکلهای مختلف و گوناگون پیدا کند . این‌ هم روابط تولیدی .

. ٥ روابط اجتماعی

حال اگر " مناسبات اجتماعی " یا " روابط اجتماعی " می‌گوییم ، روابط اجتماعی شامل روابط تولیدی هم می‌شود ولی یک معنی اعم و وسیعتری‌ است ، چون روابط تولیدی یعنی روابط انسانها از نظر مواد تولیدی ، ولی‌ روابط اجتماعی یعنی روابط انسانها با یکدیگر از نظر اینکه با هم زندگی‌ می‌کنند و زندگی اجتماعی دارند . آن روابط ممکن است که روابطی باشد نه از نظر امور تولیدی بلکه از نظر مثلا رابطه حاکم و محکوم ، اینکه مثلا حکومت‌ چگونه باشد . این خودش یک رابطه اجتماعی است میان افراد . اساسا رابطه‌ بردگی ، اینکه یک انسان مالک انسان دیگر باشد ، یک نوع رابطه اجتماعی‌ است نه رابطه میان دو انسان از نظر مواد تولیدی . این را هم می‌گویند " روابط اجتماعی " . علی الظاهر ( علی الظاهر که می‌گویم برای اینکه بعد ببینیم چیز دیگری به‌ نظر می‌رسد یا نه.) آنچه را که ما " زیربنا " می‌گوییم شامل ابزار تولید، نیروهای تولیدی(با تفاوت مختصری که با ابزار تولید دارد)و وجه تولید و شیوه تولید می‌شود و اما " روبنا " همانهاست که شامل روابط اجتماعی و روابط تولیدی می‌شود . مثلا اگر ابزار تولید در حد ابتدایی باشد و وجه‌ تولید یعنی شیوه تولید خصوصی باشد اقتضا می‌کند که رابطه تولید ، مالکیت‌ اختصاصی باشد . اما اگر ابزار تولید ، تکامل‌یافته‌تر و شیوه تولید ، دسته‌جمعی باشد آن وقت اقتضا می‌کند که روابط تولیدی هم اشتراکی باشد . حال اگر ابزار تولید تکامل پیدا کرد و وجه تولید اجتماعی شد ولی مالکیت‌ در حد اختصاصی باقی ماند ، می‌گوید وقتی که ابزار تولید ابزار دستی بود و شیوه تولید هم