است ولی راهی است که مقصد دارد و در عین حال غیرمتناهی است و خدا مقصد کل است . در بند بودن یک شی متکامل ، در بند آن مقصد کمالی خودش بودن‌ ، این در بند خود بودن است نه در بند ناخود بودن ، یعنی یک شیئی که از نقص به کمال حرکت می‌کند ، از " خود " به " ناخود " حرکت نمی‌کند ، از " خود " به " خود " حرکت می‌کند . . . [١]یک بذر که در زیر زمین‌ قرار می‌گیرد و آن وضع موجود خودش را رها می‌کند و بعد به سوی بوته شدن‌ حرکت می‌کند ، آیا این از خودش به سوی ناخود رفته ، یعنی مثل این است‌ که [ این بذر ] در یک موجود دیگر جذب شده باشد ؟ یا نه ، به سوی کمال‌ خودش حرکت کرده ، یعنی در عین اینکه از خودی رفته است ، به خودی رسیده‌ ، از خود ناقصتر به خود کاملتر حرکت کرده است ، و لهذا مسیر الی‌الله‌ عبارت است از حرکت از خود به سوی خود: « " و نحن اقرب الیه منکم " [٢] از خود شما به شما نزدیکتر هستیم . آن روح معنایش این است که از شما خودتر هستیم برای شما ، خود واقعی شما ما هستیم . اینها خیال کردند خدا یعنی یک موجودی که مثلا در بالای آسمانها نشسته چرت می‌زند . اگر من‌ آنچه دارم به او نسبت بدهم به بیگانه نسبت داده‌ام . او بیگانه است .
" آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد " . نمی‌داند که رابطه خدا با انسان رابطه خود عالی‌تر با خود دانی‌تر است ، یعنی رابطه انسان است با غایت خودش ، نه رابطه یک موجود مباین با یک موجود مباین . این است‌ که هر چه انسان بیشتر در بند او باشد بیشتر به خود رسیده است یعنی بیشتر به خود واقعی رسیده است و خود واقعی را دریافته است . او را از یاد بردن و او را گم کردن مساوی است با جذب در دیگران شدن و خود را از دست‌ دادن که در این زمینه مطالب زیادی در معارف اسلامی هست ، چه در متون‌ اولیه اسلامی مثل قرآن ، نهج‌البلاغه یا احادیث ، چه در کلمات حکمای اسلامی‌ و چه در کلمات عرفا بالخصوص . در کلمات عرفا در این زمینه اینقدر مطلب است که الی ماشاالله . اگر بخواهیم در این زمینه صحبت کنیم شاید چند جلسه وقت بگیرد و من از همان قدیم نوشته‌های زیادی در همین زمینه‌ دارم تحت عنوان " خود واقعی و خود خیالی " که انسان دو گونه خود دارد ، خود واقعی چیست و خود خیالی چیست ؟ عرض کردم از بیست سال پیش این‌ مساله فکر

[١] [ چند ثانیه‌ای در نوار افتادگی وجود دارد . ] [٢] واقعه / . ٨٥ [ در بیان استاد به جای " الیه " " الیکم " آمده‌ و ترجمه مطابق همان است . ]