فلسفه تاریخ 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٠
بیرون از وجود خودش جستجو میکند . آن انسان آرمانی یعنی انسان آرزویی همان خداست . پس در واقع آنچه خود داشت از بیگانه تمنا کرد یعنی از بیرون تمنا و جستجو کرد . به عقیده فویرباخ از اینجا فکر خدا پیدا شد . بعد وقتی که منبع این نیکیها و خوبیها و فضیلتها را در بیرون از خودش پنداشت و فرض کرد - به قول نویسنده - در یک آسمان آرمانی آن را بیرون افکند . آن وقت به همین قناعت نمیکند که آن را به صورت یک فکر قبول کرده باشد . میگوید اگر همین مقدار بود یک نیممصیبتی بیشتر نبود . مصیبت آن وقت کامل میشود که بعد در مقام عمل شروع میکند در مقابل همان موجودی که او را از خود بیرون افکنده و فرض کرده ، اظهار اطاعت و فرمانبری میکند ، اظهار تسلیم میکند ، اظهار خضوع میکند ، پرستش میکند و تسلیم او میشود . در واقع شخصیت خودش را از دست میدهد . آن وقت دیگر این [ انسان ] به خودش تعلق ندارد ، به او تعلق دارد ، یعنی [ این امر ] منشا از خود بیگانگی میشود . البته - قبلا هم عرض کردیم - این کلمه " از خود بیگانگی " را برای اولین بار هگل مطرح کرده است ولی نه در این مورد . فویر باخ برای اولین بار آمد این حرف را زد که دین منشا از خود بیگانگی است (به همین بیانی که عرض کردم) و معانی و مفاهیم دینی منشا ازخود بیگانگی هستند. دین منشا ازخود بیگانگی میشود و انسان را از فضیلتهای خودش و هر چه دارد تهی میکند و انسان میخواهد تمام اینها را به ماورا و غیر خودش نسبت بدهد و آنچه که در خودش هست همه را بدی میبیند و آنچه که در غیر هست همه را نیکی میبیند . این " ازخودبیگانگی " است . این از آن حرفهایی است که خیلی دنیا را تحت تاثیر قرار داده است . حتی بسیاری از دیندارها که همیشه وقتی در این گونه موقعیتها قرار میگیرند چون راه حل مشکل را نمیدانند تسلیم میشوند ، میگویند اصلا در عبادت هم آدم نباید حالت خضوع و تسلیم به خودش بگیرد و مرتب اظهار عجز و لابه کند ، نه ، انسان باید وقتی که دعا هم میکند با مشت گره کرده دعا کند(خنده حضار)برای این که اگر غیر این باشد از خود بیگانه شده است . از این چرت و پرت ها میبافند و به همدیگر میگویند . (این سخنان نتیجه ریشه یافتن این مزخرفاتی است که اینها میگویند . )من شنیدهام ، گاهی این حرفها را میزنند که اصلا در حال دعا هم آدم نباید آنقدر حالت ذلت و انکسار و بدبختی و فلاکت به خود بگیرد ، انسان شخصیتش را در مقابل خدا هم باید حفظ کند و الا از