نجات داد ، یعنی یک نوع اومانیزم ، اصالت انسان ، انسانگرایی و بشرگرایی مطرح کرد . اینجا از طرفی خدا نفی شده است ولی از طرف دیگر ارزشهای انسانی که همیشه در ماتریالیسم نفی می‌شد ، اینها خواستند که در ماتریالیسم خودشان نفی نکنند . حال از چه راه ؟ چه کار کرد ؟ (اینها خیلی‌ قابل توجه است . )کاری که فویرباخ کرد خیلی برای اینها - به تعبیر خود انگلس - وجد و شعف به وجود آورده . مارکس هم خیلی تکرار می‌کند : کیست‌ غیر از فویرباخ که انسان را به جای خدا نشاند ؟ آیا غیر از او کسی انسان‌ را معبود انسان قرار داد ؟ نه ، فویرباخ بود و فقط فویرباخ .

منشا پیدایش دین از نظر فویرباخ

اینجا خیلی مجمل ذکر کرده ولی مطلب این است : فویرباخ در واقع یک‌ نوع تحقیق جامعه‌شناسانه درباره مبدا دین و منشا پیدایش فکر خدا کرده‌ است ، مساله‌ای که در جلسات " نیکان " [١]ما به آن صورت طرح کردیم و طرح صحیحش هم همان است و آن این که این فکر خدا و دین از کجا برای بشر پیدا شد ؟ منشئش چیست ؟ در آن جلسات ، ما نظریات متعددی را که در این‌باره هست که منشا پیدایش فکر خدا چیست ، مطرح کردیم . یکی از نظریات همین نظریه فویرباخ است . فویرباخ می‌گوید(در اینجا خیلی مختصر بیان کرده)انسان دارای دو وجود است ، کانه دو جنبه دارد(عین همان که‌ ارباب ادیان می‌گویند) : یک جنبه متعالی که آن را می‌گوییم " انسانیت‌ " یعنی فضیلتها که دارای نیکی ذاتی و فضیلت ذاتی است که [ انسان ] به‌ حسب فطرت آنها را خواهان است ، مانند نیکی ، عدالت ، احسان ، آزادی ، آزادگی ، و یک وجود منحط که همان وجود حیوانی و شهوانی خودش است .
انسان بعد از این که در وجود منحط خودش سقوط می‌کند در مقام انکار وجود خودش برمی‌آید ، یعنی انکار جنبه فضیلتهای خودش . بعد این فضیلتها را - که در خودش هست - می‌آید در یک موجودی بیرون از خودش فرض می‌کند ، اسمش را می‌گذارد " خدا " . در واقع آن انسانی را که خودش آرزوی او را دارد و مایه‌هایش هم در خودش بالذات هست ولی بعد در اثر سقوط در منجلاب حیوانیت آن را از دست می‌دهد ، آن انسان را در

[١] [ اشاره به درسهای " فطرت " برای معلمین مدرسه نیکان است که به‌ صورت کتابی به همین نام منتشر شده است . ]