این علت را ذهن بدانیم یا ماده یا خدا ، ناممکن است ، زیرا خود علت‌ نخستین توضیح ناپذیر است . پس باید برای توضیح جهان راه دیگری جستجو کرد . وی گفت نخست ببینیم " توضیح " چیست ؟ " معمولا هنگامی می‌گوییم که امر بخصوصی برای ما توضیح داده شده که علت‌ آن کشف شده باشد ، و اگر نتوانیم آن علت را معین کنیم می‌گوییم که آن‌ امر بی توضیح مانده است . . . ولی کائنات را به این شیوه نمی توان‌ توضیح داد . اگر چنین فرض شود که کائنات علتی دارد ، آن علت یا خود معلول علت پیشینی است و یا نیست . یا زنجیره علتها تا بی نهایت واپس‌ می‌رود و یا در جایی می‌توان علت العلل یا علت نخستینی را یافت که معلول‌ هیچ علت پیشینی نباشد . اگر این زنجیره پایان ناپذیر باشد ، یافتن توضیح‌ غایی و نهایی ناممکن است ، و اگر علت نخستینی در کار است ، این علت‌ نخستین ، خود امری توضیح ناپذیر است . . . توضیح کائنات به یاری چیزی‌ که خود رازی غایی است ، بی گمان هیچ مشکلی را حل نخواهد کرد " [١] .
هگل بعد گفت اصل علیت نه تنها کائنات را نمی تواند توضیح دهد ، حتی‌ از توضیح امور جزئی نیز عاجز است ، زیرا توضیح یک چیزی عبارت است از بیان رابطه منطقی آن چیز با چیز دیگر . هرگاه چیزی از چیزی منطقا استنتاج‌ شود ، به وسیله آن چیز توضیح داده شده است .
مثلا آنگاه که می‌دانیم زاویه " الف " مساوی با زاویه " ب " است و زاویه " ب " مساوی با زاویه " ج " است ، منطقا نتیجه

[١] استیس : فلسفه هگل ، ترجمه دکتر حمید عنایت ، ص . ٦٨