علیت مربوط می‌شود ، تحلیل و بررسی آفرینش است . آفرینش یا خلقت یعنی‌ چه ؟ آیا آفرینش به معنی این است که آفریننده معدومی را موجود می‌کند یا به معنی این است که موجودی را موجود می‌کند ؟ ! هیچ کدام از اینها مفهوم‌ معقولی ندارد و شق سومی هم فرض نمی شود . به عبارت دیگر ، آنچه به وسیله یک نیرو آفریده می‌شود ، یا موجود است‌ یا معدوم . اگر موجود است ، آفرینش او از قبیل تحصیل حاصل است ، زیرا موجود را ایجاد کردن به معنی این است که چیزی را که یک شی‌ء دارد می‌خواهیم به او بدهیم ، مثل اینکه مثلا خط راست را راست کنیم ، و اگر معدوم است ، آفرینش او از نوع تحقق بخشیدن به تناقض است ، زیرا معدوم‌ را موجود کردن یعنی عدم را تبدیل به وجود کردن و تبدل عدم به وجود یعنی‌ اینکه عدم ، وجود و نیستی ، هستی بشود و این تناقض است . پس آفرینش ، یا تبدیل وجود به وجود است و یا تبدیل عدم به وجود ، اولی تحصیل حاصل‌ است و دومی تناقض ، و هر دو محال است . این است شبهه معروفی که در این زمینه هست . در میان علمای اسلامی ، آن‌ که بهتر از همه این شبهه را پرورش داده امام فخرالدین رازی است . حکمای اسلامی حساب مستقلی برای این مسأله باز کرده‌اند که به " مسأله‌ جعل " معروف است و تحلیلی عالی و دقیق در مفهوم علیت ، آفرینش و امثال اینها به عمل آورده‌اند و این شبهه را ریشه کن کرده‌اند . اولا نشان‌ داده‌اند که اگر این استدلال صحیح باشد ، به طور کلی علیت را یکجا باید کنار گذاشت ، اعم از علیت طبیعی یعنی تحریک و تبدیل چیزی به چیز دیگر ، و یا علیت الهی