علل گرایش به مادیگری - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤١
عالی و بلند درباره هوشمندی سازنده چنین ماشین پیچیده و سودمند و زیبایی پیدا خواهیم کرد ، اما وقتی دانستیم که آن مکانیکدان کودنی است که به دیگران تأسی کرده و از صنعتی تقلید نموده که طی ادوار و اعصار متوالی پس از بسی آزمایشها و اشتباهات و تصحیحات و سنجشها و گفتگوها تدریجا اصلاح شده و پیشرفت کرده است ، آیا باز نسبت به او همان احساس را خواهیم داشت ؟ پیش از اینکه نظام موجود رقم زده شود ، ممکن است عوالم بسیار در سراسر ازل سر هم بندی شده باشد و پیشرفت و بهبود ، آهسته اما مداوم در طی ادوار و اعصار نامتناهی ، صنعت ساخت جهان را پیش برده باشد . در چنین مسائلی چه کسی میتواند تعیین کند که حقیقت چیست و حتی که میتواند حدس بزند که در میان بسی فرضها که ممکن است پیشنهاد یا تصور شود ، فرضی که بیشتر احتمال وقوع دارد کدام است ؟ ما هیچ معلوماتی برای اظهار نظر درباره تکوین بین جهان ( نظر درباره مبادی جهان ) نداریم . تجربه ما که خود ، هم از جهت قلمرو و هم از حیث دوام و استمرار ، این قدر ناقص و محدود است نمی تواند هیچ فرضیهای درباره کل اشیاء به ما تلقین کند . اما اگر ما ناگزیر و لزوما باید فرضیهای برگزینیم ، بر حسب چه قاعدهای بایستی انتخاب خود را معین کنیم ؟ آیا قاعده دیگری غیر از بیشتر بودن شباهت میان اشیاء مورد مقایسه وجود دارد ؟ و آیا یک گیاه یا یک حیوان که با رویش و زایش به وجود میآید ، بیش از یک ماشین مصنوعی که از عقل و تدبیر ناشی میشود ، شباهت قوی تری به عالم ندارد ؟ استدلال تمثیلی که در آن برهان به کار رفته است ، به فرض اینکه وجود ناظمی را ثابت کند ، به هیچ وجه مشعر بر صفات