علل گرایش به مادیگری - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٩

هزار گونه ممکن است که یکی از آنها شکل " ت " است . حالا اگر قلم به‌ دست گرفت و شکل " منت " درآمد ، در حقیقت باید گفت یکهزارم‌ احتمالات از یکهزارم احتمالات از یکهزارم احتمالات صورت گرفته است . و اگر کار خود را ادامه داد و چند سطر نوشت و از مجموع آنها این شکل‌ پدیدار شد : " منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت . هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات . پس در هر نفسی دو نعمت موجود و بر هر نعمتی شکری واجب . .
" . ، احتمال اینکه همه این حروف تصادفا و نه از روی گزینش ، یعنی نه‌ از روی توجه و انتخاب ، صورت گرفته است آن قدر ضعیف است که قابل‌ تصور نیست ، یعنی عقل انسان عادتا آن را محال می‌داند . از اینجاست که‌ حکم می‌کند نیروی " گزینش " ، یعنی همان چیزی که عقل و اراده نامیده‌ می‌شود ، وجود دارد .
این است مسأله اینکه می‌گوییم استدلال از آثار و مصنوعات انسانها بر وجود عقل و اندیشه در آنها نه یک تمثیل منطقی است که صرفا از مقیاس‌ قرار دادن فرد خودش را برای دیگران پیدا می‌شود ( مثل اینکه مثلا اگر خودش دل درد داشته باشد حکم کند که همه مردم دل درد دارند ) و نه یک‌ دلیل تجربی است که به دلیل اینکه مکرر رابطه چنان آثاری را با عقل‌ انسانها آزمایش کرده ، یعنی عقل و آثار آن را مستقیما تحت مطالعه قرار داده ، رابطه آنها را کشف کرده است ، بلکه نوعی برهان عقلی است شبیه‌ برهانی که ذهن در مورد صدق قضایای متواتر تاریخی اقامه می‌کند [١] .