علل گرایش به مادیگری - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٥
٤ آقای هیوم میگوید : فرضا جهان ما کامل ترین جهان ممکن باشد ، از کجا که صانع جهان آن را از جای دیگر کپیه نکرده باشد و یا خود به تدریج و ممارست ، صنعت خود را تکمیل نکرده باشد ؟ این اشکال نیز ناشی از آن است که هیوم از حدود کاربرد برهان نظم غافل است . او پنداشته همه مسائل الهیات را از یک برهان استنتاج میکنند و آن برهان نظم است . در جلد پنجم اصول فلسفه گفتهایم که کاربرد برهان نظم این است که ثابت میکند طبیعت به خود واگذاشته نیست ، قوای طبیعت ، قوای تسخیر شده است . طبیعت به اصطلاح فلاسفه فاعل بالتسخیر است ، و به عبارت دیگر ، طبیعت ماورایی دارد و آن ماوراء حاکم بر طبیعت و مدبر آن است . برهان نظم که کاربردش در این حد است ، در حدود همین کاربرد ، رسا و کافی است . اما اینکه آن ماوراء چه وضعی دارد ، مثلا آیا کمالش ذاتی است یا مکتسب است ، آیا تدریجا به دست آورده و یا مانند ذاتش قدیم است و امثال اینها ، یک سلسله مسائل است که با یک سلسله براهین دیگر قابل تحقیق است ، و فرضا با براهین دیگری قابل تحقیق نباشد و از مسائلی باشد که برای همیشه برای بشر مجهول خواهد ماند که البته این طور نیست و قابل تحقیق است از ارزش برهان نظم نمی کاهد . هدف برهان نظم این است که ما را از طبیعت تا مرز ماورای طبیعت رهبری کند . ماورای این مرز ، خارج از مسؤولیت این برهان است .