شده است ، پس جهان نیز از یک روح و عقل و اندیشه بزرگ ناشی شده است‌ . و خلاصه نظریه وی در نقد این برهان این است : الف . اساس این برهان بر شباهت میان مصنوعات طبیعت و مصنوعات‌ انسان است ، بر این است که جهان از نظر ترکیب و تألیف اجزا مانند یک‌ خانه و یا یک ماشین است که یک قوه بیرونی ذی شعور ، یعنی عقل و روح ، آنها را برای دست یافتن به یک سلسله هدفها و غرضها به یکدیگر پیوند داده است . اما این شباهت کامل نیست ، یعنی قطعی و یقینی نیست ، ظن و احتمال است . نمی توان گفت که شباهت جهان به یک ماشین از شباهت آن‌ به یک گیاه یا یک حیوان که دارای یک نیروی خود تنظیمی درونی است و به‌ هیچ وجه از بیرون تنظیم نمی شود ، بیشتر است . ب . این برهان آنگاه یک برهان تجربی بود که مکرر تجربه شده بود ، یعنی مکرر جهانهایی به همین شکل و همین وضع و همین نظام از موجوداتی شاعر و انسان ماب صادر شده بود و ما با تجربه رابطه چنین نوع معلولی را با علتی انسان ماب احساس کرده بودیم ، پس از آن با دیدن جهانی شبیه‌ جهانهای تجربه شده ، حکم می‌کردیم که این جهان نیز مانند آن جهانها علتی‌ انسان ماب دارد . در صورتی که چنین نیست . تجربه‌ای که در مورد ساخت‌ کشتی و خانه و شهر داریم با تجربه‌ای که در مورد جهان باید داشته باشیم ، یک سنخ نیست ، پیدایش و تکوین جهان که در طول میلیاردها سال تدریجا رخ‌ داده ، شباهتی به تکوین کشتی یا خانه ندارد . ج . از اینها گذشته ، این برهان می‌خواهد وجود باری تعالی را اثبات کند که مساوی است با حکمت بالغه و قدرت نامتناهی و