علل گرایش به مادیگری - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٩

مصنوعات انسانی ، ما از راه قیاس به شباهت میان علل آنها حکم می‌کنیم و سازنده طبیعت را نظیر روح انسان می‌دانیم ، هرچند که به تناسب عظمت‌ دستگاه طبیعت ، سازنده آن دارای قوایی عظیم تر است . تنها به دلیل این‌ دلیل غیر اولی ( متأخر بر تجربه ) است که ما بی درنگ وجود خدا و همانندی او را با روح و عقل انسانی اثبات می‌کنیم " [١] .
هیوم از زبان فیلون شکاک ، خطاب به کلئانتس نظریه او را اینچنین‌ مورد خدشه قرار می‌دهد : " اگر ما خانه‌ای ببینیم - کلئانتس ! - با بزرگترین یقین و اطمینان‌ نتیجه می‌گیریم که آن خانه معمار یا بنایی داشته ، زیرا این دقیقا آن نوع‌ معلولی است که تجربه کرده‌ایم که از آن نوع علت ناشی و صادر می‌شود . اما مطمئنا تصدیق نخواهیم کرد که جهان چنین شباهتی به یک خانه دارد که ما بتوانیم با همان یقین و اطمینان ، یک علت مشابه استنباط کنیم یا بگوییم‌ شباهت در اینجا تمام و کامل است . این عدم شباهت طوری روشن است که‌ بیشترین ادعایی که می‌توانی بکنی فقط یک حدس و ظن و فرضی درباره یک‌ علت مشابه است .
ممکن است ماده علاوه بر روح ، در اصل ، منشأ یا سرچشمه نظم در درون خود باشد و تصور اینکه چندین عنصر به واسطه یک علت درونی ناشناخته ممکن‌ است به عالی ترین نظم و ترتیب درآید ، از تصور اینکه صور و معانی آنها در روح بزرگ جهانی به واسطه یک علت درونی ناشناخته همانند به نظم و ترتیب درآید مشکل تر نیست .
آیا کسی جدا به من خواهد گفت که یک جهان منظم باید