ترتیب نظرش را جلب می‌کند ، اما با اندک ملاحظه ، آثار مربوبیت و مقهوریت و دست پروردگی را در آنها که درخشنده‌ترین موجودات‌اند و مردم‌ عصر و زمان ابراهیم آنها را مدیر و مدبر جهان می‌دانستند و در سایر موجودات جهان طبیعت مشاهده می‌کند ، سودا را یکجا می‌کند و روی دل را به‌ سوی قدرت قاهره‌ای می‌آورد که " رب " مطلق و قاهر مطلق است و نشانه‌ای‌ از مربوبیت و مقهوریت و حدوث و فنا و فقر و ناداری در او نیست . از این فقر و فناها و حدوث و زوالها و مربوبیتها و مقهوریتها به وجود آن‌ قاهریت و کمال پی می‌برد .

توحید و تکامل

از جمله مسائلی که به نظر من تأثیر زیادی در گرایشهای مادی داشته است‌ ، توهم تضاد میان اصل " خلقت و آفرینش " از یک طرف و اصل " ترانسفورمیسم " یعنی اصل تکامل خصوصا تکامل جانداران از طرف دیگر است‌ . و به عبارت دیگر ، توهم اینکه " آفرینش " مساوی است با " آنی و دفعی الوجود " بودن اشیاء ، و " تکامل " مساوی با " خالق نداشتن‌ اشیاء " است . آنچنانکه از تاریخ بر می‌آید در مغرب زمین بخصوص این اندیشه وجود داشته است که لازمه اینکه جهان به وسیله خداوند به وجود آمده باشد این‌ است که همه اشیاء ، ثابت و یکنواخت بوده باشند و تغییری در کائنات ، خصوصا در اصول کائنات یعنی " انواع " ، رخ ندهد . پس تکامل خصوصا تکامل ذاتی یعنی تکاملی که مستلزم این باشد که ماهیت یک شی‌ء تغییر کند و نوعیت