كارشناسان حديث و كسانى كه در شناخت سخنان اهل بيت عليهم السلام خبره اند ، مى توانند با ملاحظه متنِ گزارش هاى مستند به اهل بيت عليهم السلام و ارزيابى ضعف يا قوّت محتواى آنها ، ميزان اعتبار و استناد سخنى را به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله ، مشخّص نمايند .

٤ . سند قابل وثوق

چهارمين راه اثبات سخنى به اهل بيت عليهم السلام ، ارزيابى سند آن و اطمينان به صداقت كسانى است كه در سلسله سند ، قرار دارند . گفتنى است كه راه هاى اوّل و دوم ، يقين آورند و راه سوم نيز مى تواند براى كارشناسان خبره ، اطمينان آور باشد ؛ ليكن راه چهارم ، اگر در كنار راه سوم يا دوم قرار نگيرد ، تنها مى تواند ظنّ به صدور روايت را اثبات نمايد .

قوّت متن «زيارت جامعه»

زيارت جامعه كبيره ، از منظر علم رجال ، داراى سندى معتبر است . [١] علاوه بر آن ، متن و محتواى اين زيارت نامه نيز به قدرى قوى و هماهنگ با قرآن و ساير سخنان اهل بيت عليهم السلام است كه شمارى از كارشناسان عالى رتبه سخنان اهل بيت عليهم السلام ، آن را

[١] در برنامه نرم افزار تخصصى رجالى شيعه «دراية النور» ، راويان «زيارت جامعه» با عبارت «ثقة على التحقيق» ، توثيق گرديده اند و در مجموع نيز روايت ، موثّق شمرده شده است . در بررسى اسناد زيارت ، مى توان گفت : اين زيارت ، به وسيله شيخ صدوق در كتاب من لا يحضره الفقيه و شيخ طوسى در تهذيب الأحكام ، از طريق سه نفر از اساتيد شيخ صدوق به نام هاى على بن احمد بن موسى و محمّد بن احمد سنانى و حسين بن ابراهيم بن احمد بن هشام مكتّب (كاتب) ، نقل شده است . اين سه نفر ، «زيارت جامعه» را از محمّد بن ابى عبداللّه كوفى ، از محمّد بن اسماعيل برمكى ، از موسى بن عبداللّه نَخَعى ، از امام هادى عليه السلام گزارش كرده اند . اگر چه برخى از افراد واقع در سند ، توثيق صريح ندارند ، ولى هيچ گونه تضعيف و جرحى نيز براى آنان ، گزارش نشده است . افزون بر آن ، شيخ صدوق ، از واژه هاى توصيفىِ «ترضّى» و «ترحّم» براى برخى از آنان ، استفاده كرده است كه بنا بر نظر پاره اى از رجاليان(همانند مرحوم شيخ عبداللّه مامقانى ومرحوم شيخ عناية اللّه قُهپايى)، گزارش هاى آنان را مقبوليت مى بخشد.[٢] شرح زيارت جامعه كبيره ، ص ٣٥ .[٣] بحارالأنوار ، ج ١٠٢ ، ص ١٤٤ .[٤] ملاذ الأخيار ، ج ٩ ، ص ٢٤٧ .[٥] الأنوار اللامعة ، ص ٥ .[٦] شرح زيارت جامعه كبيره ، ص٢٦٣ .