دانشنامه ميزان الحكمه - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٢٢٤
بدين سان اظهار نظرهاى متفاوتى كرده اند : الف . همه اين روايات ، ساختگى هستند و ريشه در اساطير يونانى دارند . [١] ب . آنچه در اين روايات به عنوان تكيه گاه زمين معرّفى شده است ، رمز و اشاره است و معناى ظاهرى آنها مراد نيست . [٢] ج . منظور از آنچه تكيه گاه زمين معرّفى شده ، فرشتگانى هستند كه تدبير جهان ، به عهده آنهاست . [٣] د . اسم هاى مذكور (مانند : ماهى ، گاو نر ، خروس) ، اشاره به صُوَر مثالى [٤] يا ربّ النوع هايى است كه فلاسفه به آنها معتقد بوده اند . [٥] ه . در روايات مورد اشاره ، مضاف ، در تقدير است و مقصود ، آن است كه زمين به شكل شاخ گاو و يا به شكل ماهى ، آفريده شده است . [٦] و . روايتى است كه : كشاورز سالخورده اى كه داراى دو گاو شخم زن بود ، به خدمت امام صادق عليه السلام رسيد و اظهار داشت : اكنون كه عمرم به پايان رسيده است ، چه طور است كه آخرين سرمايه معيشت خود ، يعنى اين يك جفت گاو را به فروش برسانم و با پول آن ، به گوشه اى بروم و با معيشتى اندك ، به عبادت خدا بپردازم؟
[١] زمين و آسمان و ستارگان از نظر قرآن : ص ١٢٣ ، سلسلة الأحاديث الضعيفة : ج ١ ص ٤٦٢ ح ٢٩٤ ، الصحيح من السيرة : ج ١ ح ٢٦٤ ، تفسير القرطبى : ج ١١ ص ١٦٩ .[٢] الوافى : ج ٣ ص ١٢٢ (چاپ سنگى ، كتاب الروضة : ابواب المخلوقات) .[٣] شرح توحيد الصدوق ، قاضى سعيد قمّى : ج ٣ ص ٥٦٦ .[٤] شرح اُصول الكافى (حاشيه علاّمه ميرزا ابوالحسن شَعرانى بر شرح ملاّ صالح مازندرانى) : ج ١٢ ص ١٦٩ .[٥] شرح توحيد الصدوق ، قاضى سعيد قمّى : ج ٣ ص ٥٦٧ .[٦] الإسلام و الهيئة ، سيّد هبة الدين شهرستانى : ص ١٨٨ـ١٨٩ . نويسنده معتقد است كه بدين سان ، وى كليد حلّ مشكل را به دست آورده است و توضيحات فراوانى در اين باره داده است .