در زمينه تبيين و تفسير تاريخ اند . در اين بخش ، برجسته ترين نكاتى را كه در قرآن و احاديث اسلامى ، درباره تاريخ آمده است ، تحت اين سرفصل ها ارائه مى كنيم : شناخت تاريخ ، قانونمندى تاريخ ، عوامل تحوّلات تاريخى ، عوامل پيشرفت اجتماعى ، عوامل انحطاط اجتماعى ، عبرت آموزى از تاريخ و آينده تاريخ ، به ضميمه دو تحقيق ؛ يكى درباره مبدأ تاريخ هجرى و ميلادى ، و ديگرى درباره آينده تاريخ . اينك اشاره اى كوتاه به حاصل آنچه در اين فصول آمده است :

١ . نقش تاريخ در زندگى انسان

تاريخ به معناى گاه شناسى زمان ، به اندازه اى در تنظيم زندگى انسان سهيم است كه قرآن ، از آن به عنوان يكى از دلايل توحيد و خداشناسى ياد كرده است : «وَ جَعَلْنَا الَّيْلَ وَ النَّهَارَ ءَايَتَيْنِ فَمَحَوْنَآ ءَايَةَ الَّيْلِ وَ جَعَلْنَآ ءَايَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّكُمْ وَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسَابَ . [١] و شب و روز را دو نشانه قرار داديم ، نشانه شب را تيره گون و نشانه روز را روشنى بخش گردانيديم ، براى اين كه [ در آن ، ] فضلى از پروردگارتان بجوييد و براى اين كه شمار سال ها و حساب [ عمرها و رويدادها ] را بدانيد» . اين ، بدان معناست كه تأمّل در نقش اساسى تاريخ در زندگى و مبادى آن ، به روشنى ، آدمى را با آفريدگار حكيم جهانِ آفرينش آشنا مى سازد .

٢ . ارزش دانش تاريخ و مورّخ

دانش تاريخ و بخصوص آشنايى با فلسفه تاريخ و علل رشد و انحطاط ملت ها ، كارآمدترين علم در جهت رسيدن به برترين تمدّن ها و پيشگيرى از

[١] اِسراء : آيه ١٢ .