آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين
(١)
فهرست
٥ ص
(٢)
مقدمه
٩ ص
(٣)
فصل اول پيشينه مشكل فلسفى آزادى و عليت در فلسفه و كلام اسلامى
١٥ ص
(٤)
تبيين واژههاى«علت، وجوب، آزادى»
١٩ ص
(٥)
1 علت
١٩ ص
(٦)
2 وجوب يا ضرورت وجود
٢٢ ص
(٧)
3 آزادى
٢٣ ص
(٨)
تاريخچه مختصرى از بحث فلسفى پيرامون عليت و ضرورت وآزادى در انديشه اسلامى
٢٥ ص
(٩)
توحيد الهى و مسأله عليت و آزادى
٢٥ ص
(١٠)
1 توحيد ذاتى
٢٨ ص
(١١)
2 توحيد صفاتى
٢٨ ص
(١٢)
3 توحيد افعالى
٢٩ ص
(١٣)
فصل دوم آزادى و عليتدر فلسفه اسلامى معاصر
٣٩ ص
(١٤)
1 نظريه وجوب«نظريه ملا صدرا در تفسير عليت و رابطه آن با آزادى بشر»
٤١ ص
(١٥)
مطلب اول تبيين فشرده نظريه وجوب
٤٢ ص
(١٦)
الف تشكيك وجود
٤٣ ص
(١٧)
ب وجود مستقل و وجود رابط
٤٥ ص
(١٨)
ج علت و معلول
٤٧ ص
(١٩)
مطلب دوم توضيح فرضيه تضاد فلسفى«نظريه وجوب» با«آزادى اراده»
٥٢ ص
(٢٠)
1 عليت
٥٢ ص
(٢١)
2 اختيار«آزادى اراده»
٥٣ ص
(٢٢)
مطلب سوم حل فلسفى مشكل تضاد بين آزادى و عليت
٥٧ ص
(٢٣)
1 نظريه وجوب«نظريه ملاصدرا»
٥٧ ص
(٢٤)
پايه اول تفكيك ميان جبر و وجوب از يك سو، و اختيار و امكان از سوى ديگر
٥٧ ص
(٢٥)
پايه دوم تبيين حقيقت اختيار و آزادى
٥٨ ص
(٢٦)
پايه سوم تبيين ملاك اختيارى بودن اختيار
٦٠ ص
(٢٧)
نقد نظريه وجوب
٦٠ ص
(٢٨)
روش علامه طباطبائى در حل مشكل اختيار بنابر نظريه وجوب
٦٤ ص
(٢٩)
روش استاد شهيد علامه مطهرى در حل مشكل بنابر نظريه وجوب
٦٥ ص
(٣٠)
2 نظريه سلطنت در انديشه محقق نائينى
٦٦ ص
(٣١)
قاعده اول غيراختيارى بودن اراده
٦٧ ص
(٣٢)
قاعده دوم تسلط نفس بر افعال ارادى خويش
٦٨ ص
(٣٣)
نقد نظريه محقق نائينى
٦٩ ص
(٣٤)
3 نظريه سلطنت در انديشه استاد شهيد صدر
٦٩ ص
(٣٥)
تعريف سلطنت
٧١ ص
(٣٦)
مقايسه و ارزيابى
٧٣ ص
(٣٧)
نقد نظريه استاد شهيد صدر(قدس سره)
٧٣ ص
(٣٨)
فصل سوم آزادى و عليتاز ديدگاه فلاسفهى معاصر مغربزمين
٧٧ ص
(٣٩)
1 مسلك اختيارگرائى يا ناسازگارگرايان اختيارگرا
٨٢ ص
(٤٠)
الف نظريه عليت فاعلى يا عليت ذاتى
٨٥ ص
(٤١)
نقد نظريه عليت فاعلى
٨٨ ص
(٤٢)
ب نظريه نفى جبر ساده
٩٢ ص
(٤٣)
نقد نظريه نفى جبر ساده
٩٦ ص
(٤٤)
ج نظريه نفى جبر على
٩٧ ص
(٤٥)
بررسى تطبيقى و نقد نظريه نفى جبر على
١١٥ ص
(٤٦)
2 مسلك سازگارگرايان جبرگرا«مكتب سازگارگرايان»
١١٩ ص
(٤٧)
الف سازگارگرايان كلاسيك
١٢١ ص
(٤٨)
نظريه«آلفرد ژوليوس آير»
١٢١ ص
(٤٩)
مقايسه تطبيقى و نقد نظريه آير
١٢٨ ص
(٥٠)
ب سازگارگرايان نوين
١٣٢ ص
(٥١)
نظريه هارى فرانكفورت
١٣٢ ص
(٥٢)
بررسى تطبيقى و نقد نظريه سازگار گرايان نوين«نظريه هارى فرانكفورت»
١٤٧ ص
(٥٣)
3 مسلك ناسازگارگرايان جبرگرا
١٥٠ ص
(٥٤)
مقايسه تطبيقى و نقد
١٥٨ ص
(٥٥)
فصل چهارم نظريه وجوب«يا الزام» اخلاقى
١٦٣ ص
(٥٦)
بخش اول كليات نظريه«وجوب يا الزام اخلاقى»
١٦٤ ص
(٥٧)
تبيين شكلگيرى فعل ارادى
١٦٥ ص
(٥٨)
1 پاسخ پرسش نخستين تبيين رابطه بين فعل و اراده فاعل
١٦٦ ص
(٥٩)
2 پاسخ پرسش دوم تبيين سازگارى عليت با اختيار
١٧٧ ص
(٦٠)
3 پاسخ پرسش سوم مسئوليت انسان در رفتارهاى ارادى
١٨٠ ص
(٦١)
بخش دوم تطبيقات نظريه«وجوب يا الزام اخلاقى»
١٨١ ص
(٦٢)
تطبيق اول تطبيق نظريه مذكور بر اراده و فعل ذات بارى تعالى است
١٨١ ص
(٦٣)
تطبيق دوم تطبيق نظريه وجوب و الزام اخلاقى بر رفتار انسان فرد
١٨٢ ص
(٦٤)
تطبيق سوم تطبيق نظريه مذكور بر اراده و رفتار انسان اجتماعى يا جامعه انسانى
١٨٣ ص
(٦٥)
تطبيق چهارم مسئوليت فردى انسان نسبت به شخصيت و رفتار فردى و اجتماعى خود
١٨٥ ص
(٦٦)
تطبيق پنجم مسئوليت اجتماعى انسان
١٨٥ ص
(٦٧)
تطبيق هفتم تغيير پذيرى انسان فرد، و انسان اجتماعى
١٨٧ ص
(٦٨)
راهنماى واژگان
١٨٩ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص

آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٥٨ - پايه دوم تبيين حقيقت اختيار و آزادى

«امكان و وجوب» دو مفهوم ذهنى و از معقولات ثانيه هستند كه از نسبت ميان شى‌ء با وجود به وسيله ذهن انتزاع مى‌شوند، در حالى كه «اختيار و جبر» دو صفت واقعى و از معقولات اوليه هستند، كه فاعل، در خارج از ذهن به آنها متصف مى‌شود.

فعل فاعل ارادى خواه اختيارى باشد خواه نباشد بوصف «وجوب» موصوف است. زيرا فاعل ارادى اگر واجب بالذات باشد فعل او نيز واجب بالذات است و اگر ممكن بالذات باشد، خود، و فعلى كه از او صادر مى‌شود واجب بالغير است، بنابراين، لازمه اختيارى بودن امكان نيست، همچنان كه لازمه وجوب جبرى بودن نيست.

پايه دوّم: تبيين حقيقت اختيار و آزادى‌

حقيقت اختيار و آزادى در فعل عبارت است از گزينش برخاسته از خوشنودى و پسند و رضايتمندى فاعل، و عدم تحميل گزينه ناپسند فاعل بر او از سوى عامل خارجى.

بنابراين هر فعلى كه از پسند و رضايتمندى فاعل برخيزد و مبناى گزينش آن از سوى فاعل رضايتمندى فاعل باشد و گزينش آن ناشى از تحميل عامل خارجى نباشد، فعلى آزادانه و اختيارى است. بر اين اساس ملاك اصلى اختيارى بودن «امكان» نيست، بلكه ملاك آن مورد پسند و رضايت فاعل بودن، و عدم تحميل آن از سوى عامل خارجى، بدون پسند و رضايتمندى فاعل آن است.

صدر المتألهين مى‌گويد:

«إذا كان مبدأ التأثير في شي‌ء علم الفاعل وإرادته سواء كان العلم والإرادة أمراً واحداً أو أُموراً متعدّدة، وسواءٌ كانا عين ذات الفاعل كما في الباري تعالى أو غيرها كما في غيره، كان الفاعل مختاراً، وكان صدور الفعل عنه بإرادته وعلمه ورضاه، ولا يقال لمثل هذا الفاعل في العرف العامي ولا الخاصّي إنه فاعل غير مختار، وأنّ فعله صدر عنه بالجبر مع إنه وجب صدور الفعل عنه بالإرادة والعلم»[١].

چنانچه منشأ پيدايش چيزى، علم فاعل و اراده اوباشد چه آنكه علم و اراده متحد باشند يا متعدّد، و چه آنكه عين ذات فاعل باشند- چنانكه در ذات باريتعالى چنين است-، يا آنكه غير ذات فاعل باشند- چنانكه در غير ذات باريتعالى چنين است-، در اينصورت فاعل، مختار خواهد بود، و صدور فعل از او با اراده و علم و رضايتمندى‌اش مى‌باشد. و به‌


[١] . اسفار، ج ٦، ص ٣٣٢.