و از سويى ديگر با ظهور جريان اخبارى گرى در حوزه تفكر شيعى به دست بنيانگذار آن ملا محمد امين استرآبادى (متوفى ١٠٣٣ ه-/ ١٦٢٤ م) كه با عقلانى گرى در حوزه مسائل دينى در تضاد بود جريان فكرى ديگرى به نام اصولى گرى براى مقابله با آن برانگيخته شد كه به شدّت مدافع عقل گرايى بود. سرانجام جنبش اخبارى گرى به دست وحيد بهبهانى (متوفى ١٢٠٨ ه-/ ١٧٩٣ م) براى هميشه مضمحل گرديد و جريان اصولى گرى كه مدافع عقل گرايى بود بر حوزه تفكر شيعى سيطره كامل يافت.

با سيطره اصولى گرى بر حوزه تفكر شيعى كه به گسترش بى سابقه علم اصول فقه انجاميد رقيب جديدى براى فلسفه در حوزه تفكر شيعى پديدار گشت. اين رقيب جديد كه علم اصول فقه نوين بود پس از افول تفكر كلامى توانست به شايستگى با تفكر فلسفى نوينى كه در فلسفه متعاليه صدر المتألهين جلوه گر بود به چالش برخيزد و در بسيارى مقوله‌هاى فلسفى با آن در آويزد و به مناقشات و مجادلات عقلى گرمى جديد و نشاطى تازه بخشد.

از جمله مسائل فلسفى مهمّى كه عرصه جدال حادّى بين كلام و فلسفه بود همين مسأله «علّيت» و رابطه آن با «آزادى» بود. با اضمحلال علم كلام، مى‌رفت تا مجادلات عقلى مربوط به اين مسأله از تب و تاب بيفتد، كه با ظهور «علم اصول فقه» جديد و ظهور «اصوليون جديد» ديگر بار بازار مباحثات عقلى در اين باب گرمى و نشاط يافت، و اين بار اصوليّون جديد به چالش با انديشه‌هاى فلسفى حكمت متعاليه برخاسته و افكار و نظريات فلاسفه را به نقد و بررسى پرداخته و به ارائه آراء و نظريات جديدى در مسائل مورد اختلاف دست يازيدند.

در ميان «اصوليان جديد» آخوند ملا محمدكاظم خراسانى (متوفى ١٣٢٩ ه-/ ١٩٠٩ م) نماينده تفكر فلسفى «حكمت متعاليه صدرائى» به شمار مى‌رود، كه با دفاع از مبانى «فلسفه صدرائى» به شدت از راه حل حكمت متعاليه در تفسير علّيت و رابطه آن با آزادى جانبدارى كرده است.

از سوى ديگر شاگرد محقق و تيزبين او يعنى ميرزاى نائينى (متوفى ١٣٥٥ ه-/ ١٩٣٥ م) از منتقدان نيرومند راه حل فلسفه صدرائى است، و با شيوه و روشى جديد به نقد تفكر فلسفى صدرائى در اين زمينه پرداخته، و خود راه حل جديدى در تفسير رابطه علّيت و آزادى ارائه نموده است.

ميرزاى نائينى را مى‌توان آغازگر شيوه جديدى در حل مشكل علّيت و رابطه آن با آزادى به‌