آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٤ - بخش اول كليات نظريه«وجوب يا الزام اخلاقى»
٤. مسئوليت اخلاقى فرد انسان در برابر رفتار خويش؛
٥. مسئوليت اخلاقى جامعه در برابر رفتار اجتماعى و رفتار فردى؛
٦. مسئوليت اخلاقى انبياء، والدين و معلمان و مربيان در برابر شخصيت و رفتار انسان؛
٧. تغييرپذيرى شخصيت انسان.
بخش اول: كليات نظريّه «وجوب يا الزام اخلاقى»
كليات نظريّه «وجوب يا الزام اخلاقى» در تبيين آزادى انسان از ديدگاه فلسفى را، با پاسخ به چند پرسش اصلى توضيح مىدهيم:
ابتدا لازم است به محل نزاع اشارهاى كنيم: همانگونه كه از مباحث گذشته معلوم شد مركز اصلى اشكال فلسفى در رفتار برخاسته از اراده و خواست و تمايل انسان نيست، زيرا اين مطلب كه رفتارهاى انسان «يا هر فاعل ارادى ديگر» برخاسته از اراده و خواست و تمايل اوست، و نيز اين مطلب كه جبرى بودن رابطه بين اراده فاعل ارادى و فعل او با اختيار فاعل ارادى در تضاد نيست و اينكه: «الاضطرار بالاختيار لا ينافى الاختيار»، جاى بحث نيست، بلكه در اين بحث به عنوان اصل موضوع تلقى شده و صحّت آن مسلّم انگاشته مىشود.
مركز اصلى بحث در سرچشمه و منشأ پيدايش آن چيزى است كه از آن به «اراده» يا «خواست» تعبير مىشود، و تبيين رابطه «اراده يا خواست» با آن «منشأ و سرچشمه» است.
در اينجا سه سؤال اصلى وجود دارد:
١. سؤال نخستين: اين است كه آيا «اراده و خواست فعل» در فاعل ارادى علّت و سببى دارد يا آنكه بدون علّت و سبب بوجود مىآيد؟
آيا اراده و خواست كه منشأ صدور و پيدايش «فعل ارادى» است محكوم «قانون علّيّت جبرى» است يا آن كه «قانون علّيت جبرى» شامل پيدايش «اراده و خواست فعل» در فاعل ارادى نمىشود، و در نتيجه قانون علّيت عمومى در مورد منشأ فعل فاعل ارادى استثناء خورده است؟
٢. سؤال دوم: اين است كه بر فرض آنكه «قانون علّيّت عمومى» استثنا نداشته باشد و «فعل فاعل ارادى» را نيز دربرگيرد، اين فراگيرى و شمول چگونه خواهد بود؟ آيا شمول قانون علّيت عمومى نسبت به «فعل فاعل ارادى» بگونهاى كه در اختيارى بودن فعل مخدوش نگردد قابل