آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٣ - فصل چهارم نظريه وجوب«يا الزام» اخلاقى

به عقيده ما مشكل رابطه آزادى با علّيت به وسيله نظريه «وجوب يا الزام اخلاقى» قابل حل است.

در اين نظريه ضمن پذيرش قانون امتناع ترجيح بلا مرجح كه مبنا و اساس قانون علّيت عمومى را تشكيل مى‌دهد- باتفكيك حوزه عقل نظرى از حوزه عقل عملى- بر اين حقيقت تأكيد مى‌شود: كه مرجّح در حوزه عقل نظرى با مرجح در حوزه عقل عملى- متفاوت است. مرجح در حوزه عقل نظرى «وجوب تكوينى» است كه به معناى ضرورة الوجود است؛ در حالى كه مرجح در حوزه عقل عملى «ايجاب تشريعى» است كه به معناى الزام قانونى است، و اين كه اساس مشكل در مسأله رابطه آزادى با علّيّت از خلط بين دو حوزه عقل نظرى با عقل عملى، و داورى در هر يك از دو حوزه با معيارهاى مربوط به حوزه ديگر، نشأت گرفته است.

نظريه «وجوب يا الزام اخلاقى» را در دو بخش اصلى تبيين خواهيم نمود:

در بخش اول به تبيين كليات نظريه «وجوب يا الزام اخلاقى» خواهيم پرداخت و مشكلات فلسفى موجود «در زمينه رابطه علّيت با آزادى را» تبيين، و به حل آنها خواهيم پرداخت.

در بخش دوم به تطبيقات اين نظريه بر موارد ذيل سخن خواهيم گفت:

١. اراده و فعل ذات بارى تعالى؛

٢. اراده و رفتار انسان فرد؛

٣. اراده و رفتار انسان اجتماعى يا جامعه انسانى؛