آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٧ - بررسى تطبيقى و نقد نظريه نفى جبر على

لكن معلوم نيست آقاى رابرت كين‌[١] در برابر قاعده كلّى و حتمى امتناع ترجيح بدون مرجّح‌[٢] چه پاسخى دارد و چگونه مى‌تواند از اين مانع دشوار گذر كند؟

و امّا نقدى كه بر نظريه نفى جبر علّى‌[٣] داريم بطور خلاصه و كوتاه چند مورد است:

١. تبيينى كه در اين نظريه از فعل فاعل آزاد ارائه شده است كه بوسيله آن فعل فاعل آزاد در رفتارهاى خود شكل دهنده‌[٤] نتيجه انتخاب فاعل يكى از اراده‌هاى متضاد را و غلبه دادن آن بر ساير اراده‌هاى متضاد قلمداد شده است، تنها نفى جبر را در فعل فاعل آزاد توجيه مى‌كند، بدون آن كه نحوه انتخاب يكى از راه‌ها و غلبه دادن آن بر ديگر راه‌ها را بوسيله او توجيه كند.

پرسشى كه در اين نظريه بدون پاسخ مانده اين است كه: در كشمكش بغرنج و پيچيده‌اى كه- بنابر اين نظريه- ميان راه‌ها و گزينه‌هاى رقيب در اراده فاعل وجود دارد، چه عاملى سبب مى‌شود تا يكى از اين راه‌ها و گزينه‌ها بر ديگرى غلبه كند، و در نهايت سرنوشت رفتار صادر از فاعل را تعيين كند؟

اينكه در اين نظريه تأكيد بر اين شده كه اين فاعل است كه يك گزينه را بر ديگرى غلبه مى‌دهد، و هيچ نيازى به در نظر گرفتن عاملى اضافى جهت توجيه كنترل فاعل بر فعل خويش وجود ندارد، سخنى است كه با يك خطابه احساساتى بيشتر تناسب دارد تا يك بحث استدلالى و برهانى، اين سخن به هيچ وجه نمى‌تواند پرسش مذكور را پاسخ دهد، زيرا اين پرسش درباره فاعل تكرار مى‌شود: كه چه چيز موجب آن مى‌شود كه فاعل يكى از دو راه را بر ديگرى ترجيح دهد، و يك گزينه را بر ديگر گزينه‌ها غالب كند، و فعل خود را به تناسب با آن ايجاد كند؟

در اينجا بيش از يكى از دو راه نيست، يا بايد گفت: كه فاعل بطور تصادفى و اتفاقى و بدون هيچ دليل خاصى يكى از گزينه‌ها را انتخاب مى‌كند و فعل خود را به تناسب با آن ايجاد مى‌كند، كه نتيجه اين سخن تصادفى بودن فعل فاعل آزاد است كه به اقرار آقاى رابرت كين‌[٥] به نفى آزادى و كنترل فاعل نسبت به فعل خويش منجر مى‌شود، و نتيجتاً به نفى مسئوليت فاعل نسبت به فعل‌

[١] .Robert Kane .

[٢]

. Impossib ility of pref erence without a prepon derant.

[٣] .Causal Indeter minism .

[٤] .Self -forming Actions .

[٥] .Robert Kane .