انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ٢٠٢ - ٢ نفس، دشمن درونى

مراد از طغيان نفس، تجاوز از حدود و عصيان در مقابل اوامر الهى است؛ اين سرپيچى و طغيان،[١] گستره وسيعى از حيات انسانى را در عقيده و رفتار گرفته و توازن فكرى، استقامت در حركت و حس مسؤوليت را از او سلب مى‌كند؛[٢] غايت طغيان، اختلال در ضوابط ادراك حق و سلوك عادلانه و ميرايى حق است، به گونه‌اى كه انسان خود را محور هستى تلقى مى‌كند؛ اين امر ناشى از معرفت نداشتن نسبت به خداوند و جهل به مسئوليت انسانى است كه زندگى حيوانى مبتنى بر خواسته‌هاى نفسانى را جايگزين حيات اصيل انسانى مى‌كند؛[٣] نفس طغيانگر، حرام را بر حلال ترجيح داده و در لذت‌ها و شهوت‌ها غوطه‌ور مى‌شود؛[٤] نمونه قرآنى جرثومه طغيان، نفس فرعون است كه خداوند به موسى (ع) دستور داد تا با وى به مبارزه بپردازد؛[٥] از بررسى عملكرد فرعون در قرآن مى‌توان به الگوى زندگى مبتنى بر طغيان نفس دست يافت و آن را آينه تصحيح رفتار خويش قرار داد.

آسيب طغيان نفس و آثار آن به‌خوبى در اين آيات (فَأَمَّا مَنْ طَغى‌ وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى‌ وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‌ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى‌)[٦] بيان گرديده است: در اثر طغيان‌

[١]. الجديد في تفسير القرآن المجيد، ج ٧، ص ٣١٢.

[٢]. تفسير من وحى القرآن، ج ٢٤، ص ٤٧.

[٣]. الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، ج ٣٠، ص ٩٥.

[٤]. تفسير من وحى القرآن، ج ٢٤، ص: ٤٧- ٤٨.

[٥]. طه: ٢٤:(\i اذْهَبْ إِلى‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‌\E)؛ طه، ٤٣:(\i اذْهَبا إِلى‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‌\E).

[٦]. نازعات: ٣٧- ٤١:« اما هر كه طغيان كرد، و زندگى پستِ دنيا را برگزيد، پس جايگاه او همان آتش است؛ و اما كسى كه از ايستادن در برابر پروردگارش هراسيد، و نفس‌[ خود] را از هوس باز داشت، پس جايگاه او همان بهشت است».