انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ١١٨ - آسمان و زمين

سُلَيْمانَ وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ كُنَّا فاعِلِينَ‌)[١] داراى مضمونى مشابه آنچه بيان شد هستند.[٢]

در تحليل شيخ طوسى، اين فراز از آيه ١٨ سوره حج: (مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ‌) به عقلاء و مؤمنان، و بخش دوم به ساير موجودات آسمانى و زمينى كه از جنس انسان نيستند اشاره دارد؛ وى از دو تعبير سجود عقلاء و سجده جمادات بهره جسته و گونه نخست را خضوع اختيارى در برابر خداوند و اطاعت وى دانسته و گونه دوم را به خضوع ذاتى آنها در برابر خداوندى كه مالك همه امور است معنا مى‌كند؛ ظاهر آيه هرچند عام است، اما مقصود از آن در صورتى كه سجده در آيه را به معناى عبادت و خضوع بدانيم، خاص خواهد بود؛ زيرا روشن است كه گروه زيادى از مردمان به خداوند كافر هستند.[٣]

برخى از مفسران در پاسخ به اين اشكال كه عام بودن بخش نخست آيه، با بخش (كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ‌) قابل جمع نيست، سه توجيه ارائه كرده‌اند كه از جمله اينكه هرچند، آيه در باره همه انسان‌ها عموميت دارد، اما بعضى از آنان در ظاهر سجده را ترك مى‌كنند، يعنى به ظاهر سجده نكرده ولى ذاتاً سجده مى‌كنند؛ ولى ظاهر و باطن مومن در سجده يكى است.[٤]

مفهوم آيه ٢٢ سوره حج را مى‌توان در آيه (وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي‌

[١]. انبيا: ٧٩:« پس آن‌[ داورى‌] را به سليمان فهمانديم، و به هريك‌[ از آن دو] حكمت و دانش عطا كرديم، و كوه‌ها را با داوود و پرندگان به نيايش واداشتيم، و ما كننده‌[ اين كار] بوديم».

[٢]. مفاتيح الغيب، ج ٢٣، ص ١٩.

[٣]. التبيان فى تفسير القرآن، ج ٧، ص ٣٠١- ٣٠٢.

[٤]. مفاتيح الغيب، ج ٢٣، ص ١٩.