انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ١٩٩ - دشمنى در دنيا

پشت سرشان و از طرف راست و چپشان بر آنها مى‌تازم؛ و بيشترشان را شكرگزار نخواهى يافت»؛ چنان كه در اين آيه آمده است شيطان نخستين پايه‌گذار مكتب جبر بود؛ او براى تبرئه خويش، نسبت جبر به خداوند داد و گفت: چون تو مرا گمراه ساختى، من نيز در گمراهى نسل آدم كوشش خواهم كرد.

گرچه بعضى از مفسران، اصرار دارند كه جمله «فبما اغويتنى» را به گونه‌اى تفسير كنند كه مفهوم آن جبر نباشد، ولى با اين همه بايد گفت كه ظاهر جمله، حاكى از مفهوم جبر است و گواه بر اين سخن، حديثى است از امير مؤمنان على (ع) كه هنگام بازگشت از نبرد صفين، پيرمردى از «قضا و قدر» سؤال كرد و حضرت در پاسخ فرمود: آنچه انجام داديم همه قضا و قدر الهى بوده، پيرمرد چنين پنداشت كه منظور همان مسئله «جبر» است؛ ولى حضرت على (ع) با شدت تمام، او را از اين پندار باطل بازداشت و ضمن سخنان مفصلى به او فرمود:

«تلك مقالة اخوان عبدة الاوثان و خصماء الرحمن و حزب الشيطان:

اين گفتار بت‌پرستان و دشمنان خدا و حزب شيطان است»؛ سپس قضا و قدر را به معناى قضا و قدر تشريعى، يعنى فرمان‌ها و تكاليف پروردگار تفسير فرمود؛ و از اينجا مى‌توان دريافت نخستين كسى كه دم از مكتب جبر زد شيطان بود؛ سپس شيطان، براى تاييد و تكميل گفتار خود، افزود كه نه تنها بر سر راه آنها كمين مى‌كنم، بلكه از پيش‌رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ، از چهار طرف به سراغ آنها مى‌روم و اكثر آنها را شكرگزار نخواهى يافت: (ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ‌).