انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ٥٦ - د - رحمت يا اختلاف

كرده‌اند.[١] همچنين در برخى از روايات اهل سنت نيز «لِذلِكَ خَلَقَهُمْ» به «اختلاف» تفسير شده است.[٢]

گروهى ديگر از صاحب‌نظران نيز احتمال داده‌اند كه عبارت ياد شده، اشاره به هر اختلاف و رحمتى به طور توأمان باشد و اين سبك بيانى، يعنى اشاره به دو چيز با يك ضمير اشاره مانند «ذلك»، در آيات ديگر، نيز به كار رفته است؛ مانند (عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ‌)، (وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا) و (فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا).[٣]

علامه طباطبائى در نقد ديدگاهى كه مرجع ضمير «ذلك» را اختلاف مى‌داند، مى‌نويسد:

اگر ما اشاره «لذلك» را اشاره به رحمت ندانيم، ناگزير بايد بگوييم اشاره به اختلاف است؛ حال آنكه اختلاف مزبور ناشى از بغى و ظلم ايشان و موجب جدايى از حق و پوشاندن حق و نمودارى باطل است؛ چنين اختلافى چگونه مى‌تواند غايت خلقت و منظور خداى تعالى از آفرينش انسان‌ها باشد؟ آرى! معنا ندارد بگوييم خداوند سبحان، عالم انسانى را ايجاد كرد تا ظلم و ستم را زنده و حق را باطل كنند و بعد انسان‌ها را به اين جرم هلاك كرده و سپس در آتش بسوزاند؛ قرآن چنين احتمالى را رد مى‌كند.

افزون بر اين، سياق آيات اين احتمال را دفع مى‌كند؛ زيرا آيات در مقام بيان اين معناست كه خداوند به رأفت و رحمت خود، مردم را به سوى خير و سعادتشان دعوت نموده و از ايشان ظلم و شر را

[١]. احكام القرآن، ج ٣، ص ١٠٧٢.

[٢]. الدر المنثور فى تفسير المأثور، ج ٣، ص ٣٥٦.

[٣]. فتح القدير، ج ٢، ص ٦٠٦.