انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ١١٤ - معناشناسى

در اصطلاح قرآنى، اصل سجده در نگاه پژوهشگرانى چون راغب اصفهانى‌[١] و شعرانى‌[٢] به معناى فروتنى و اظهار تذلل در مقابل يك شى‌ء است كه در فرهنگ قرآنى به طور اختصاصى براى تذلل و عبادت خداوند به‌كار مى‌رود؛ البته گروهى ديگر نيز اصل واحد اين ماده را كمال خضوع به گونه‌اى كه اثرى از انانيت نفس باقى نماند معنا كرده‌اند؛[٣] در ديدگاه اخير، حقيقت سجده عبارت است از خضوع تام با تسليم كامل، كه گاه به اظهار زبانى- گفتارى همراه است و گاه به اظهار عملى يا به خضوع قلب، به گونه‌اى كه آثار آن در اعضا و جوارح نمايان شده يا به انقياد و اطاعت‌پذيرى از مسير طبيعى و تكوينى بينجامد.[٤]

معناى تذلل و تسليم، داراى كاربردى عمومى در قرآن بوده، در مورد انسان، حيوان و جمادات به‌كار مى‌رود و به دو گونه اختيارى و تسخيرى تقسيم‌پذير است؛ گونه نخست، تنها به انسان اختصاص دارد، مانند آيه ٦٢ سوره نجم؛ و گونه دوم، بين انسان، حيوان و نبات مشترك است؛ همچنان كه آيات ١٥ سوره رعد و ٤٨ سوره نحل بر اين معنا دلالت دارند؛ اين سجده در حقيقت نوعى دلالت صامتى است كه يادآور مخلوق بودن آنها و وجود آفريدگارى حكيم بر آنها است؛ در آيه ٤٩ سوره نحل هر دو گونه اختيارى و تسخيرى سجده به‌كار رفته است.[٥] ماده سجده در قرآن وجوه معنايى پنجگانه‌اى دارد؛ در آيات ١٥ سوره‌

[١]. مفردات الفاظ القرآن، ص ٣٩٦- ٣٩٧.

[٢]. نثر طوبى، ج ١، ص ٣٤٣.

[٣]. التحقيق فى كلمات القرآن، ج ٥، ص ٥٠.

[٤]. همان، ص ٥٢- ٥٣.

[٥]. مفردات الفاظ القرآن، ص ٣٩٦- ٣٩٧.