انسان در تراز قرآن - راد، على - الصفحة ١١١ - معناشناسى

در فرهنگ قرآنى، گاه سجده برابرنهاد قرآنى واژه «صلاة» بوده و در آياتى مراد از سجده را همان نماز گفته‌اند؛ اين واژه در متون روايى هم به عنوان جايگزين صلاة به كار رفته است؛[١] چرا كه ويژگى عبادى بودن نماز، به دليل وجود سجده در آن است؛ ازاين‌رو به مكان‌هاى برگزارى نماز در عرف مسلمانان يا به هر محل عبادت،[٢] مسجِد اطلاق مى‌شود؛ گاه به پرستشگاه ملل پيشين نيز مسجد اطلاق شده است؛[٣] همانند آيه (فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى‌ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً).[٤]

معناشناسى‌

«سَجده» از ريشه «س- ج- د» بوده و در لغت به معناى خم شدن، پايين آمدن يا آوردن سر، بدون قرار دادن پيشانى بر زمين‌[٥] و زدن پا بر زمين به‌كار رفته است؛ برخى از واژه‌شناسان اصل آن را انحنا و ميل به قصد تعظيم دانسته و هر گونه انحنايى را نسبت به شى‌ء يا شخصى در صورتى كه با قصد تعظيم آن همراه باشد «ساجد» گفته‌اند؛[٦] ازاين‌رو در معانى سجده، فروتنى، بر زمين نهادن پيشانى به قصد تعظيم و تكريم در كاربرد براى انسان نيز آمده است.[٧]

[١]. مجمع البحرين، ج ٢، ص ٣٣٧.

[٢]. لسان العرب، ج ٦، ص ١٧٥.

[٣]. نثر طوبى، ج ١، ص ٣٤٣.

[٤]. كهف: ١٨.

[٥]. لسان العرب، ج ٦، ص ١٧٧؛ مفردات الفاظ القرآن، ص ٣٩٦؛ التبيان فى تفسير القرآن، ج ١، ص ١٤٨.

[٦]. جامع البيان، ج ١، ص ٤٢٧.

[٧]. ترتيب اصلاح المنطق، ص ٣٠؛ لسان العرب، ج ٦، ص ١٧٥.