علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٦٤ - منابع غیر مستقیم فن رجال؛ گونهها و کاربردها از نگاه علامه شوشتری در قاموس الرجال
قال خرج ابو جعفر الجواد٧ فنظرت الی رأسه و رجلیه لاصف قامته ...[١]
٢-٢-١. توجه به محتوای حدیث در ارزیابی راوی آن
محتوای روایت نیز، خارج از نوع تعابیر به کار رفته در روایت، میتواند در ارزیابی راوی راهگشا باشد. شوشتری این منبع را نیز به مانند سایر منابع غیر مستقیم با چهار رویکرد مورد استفاده
قرار میدهد:
الف. ارزیابی راوی با توجه به محتوای حدیث وی؛ تحلیل محتوای روایات راویان میتواند منبعی بسیار مهم در ارزیابی راویان ارزیابی نشده در کتب رجالی باشد.
شوشتری در ارزیابی «ابی ابن عمارة الانصاری» میگوید که روایت او نشان از ضعف او دارد؛ زیرا او «مسح بر خفین» را از پیامبر٦ نقل کرده است:
لو ثبت عنه ما روی عن النبی٦ فی المسح علی الخفین یكفیه فی ضعفه لانه وضع قطعاً.[٢]
ب. تأیید و شرح منابع مستقیم رجالی با توجه به محتوای حدیث راوی؛ رویکرد دیگر در تحلیل محتوای روایات راویان، استفاده از این روش در تأیید منابع مستقیم رجالی است؛ به این معنا که اگر منابع غیر مستقیم محتوای منابع مستقیم رجالی را تأیید کند، پشتوانهای اعتماد ساز برای آن خواهد بود.
از طرف دیگر، اگر در منابع مستقیم، نکتهای نامفهوم و گنگ باشد، از این روش میتوان در شرح و تفسیر آنها استفاده کرد؛ برای مثال، یکی از اصطلاحاتی که در کتب رجال (منابع مستقیم)، برای اشاره به گونه ومحتوای روایات راوی استفاده شده «تخلیط» است. شوشتری پس از آن که آرای مختلف را در باره این اصطلاح میآورد، بر این باورست که این اصطلاح در باره راویانی به کار رفته است که روایتهای منکر دارند:
و بالجملة التخلیط المطلق فی الراوی ینصرف إلی روایة المناكیر.[٣]
در شرح حال «وهب بن منبه» نیز عبارتی از نجاشی آورده که قمیین او را از رجال نوادر الحكمة استثنا کردهاند؛[٤] یعنی اخبار او را نپذیرفتهاند. شوشتری در شرح این نظر شیخ و نجاشی با گردآوری و تحلیل محتوای روایات او، «نقل منکرات» و «اخبار موضوع» را دو دلیل عمده میداند.[٥]
[١]. من لا یحضره الفقیه، ج٤، ص٢٠٧.
[٢]. قاموس الرجال، ج٧، ص٦٤.
[٣]. همان، ص٩٦.
[٤]. رجال النجاشی، ص٢٥٢.
[٥]. رجال الکشی، ص٥٦٢.