به رو شدند. این نگره بعد از امام سجاد٧ توسط زیدیه مطرح شد. امام صادق٧ در گفتگوی با سلیمان بن خالد[١] که روزگاری از طرفدارن زید بن علی٧ بود و بر اختصاص آیه در شأن عموم فاطمیان نظر داشت، مهر بطلان بر این ادعا زد و با ارائه مختصات شخصیتی وارثان برگزیده قرآن، فاطمییان را از شمول موضوع آیه از باب تخصص خارج دانست[٢]. شارحان تعبیر امام صادق٧ «لَیسَ حَیثُ تَذْهَبُ لَیسَ یدْخُلُ فِی هَذَا مَنْ أَشَارَ بِسَیفِهِ وَ دَعَا النَّاسَ إِلَی خِلَافٍ؛ چنان که تو پنداری نیست، کسی که شمشیر کشد و مردم را به مخالفت دعوت کند، در این آیه داخل نیست». خطاب به سلیمان بن خالد را دال بر عدم اطلاق نزول آیۀ وراثت کتاب در شأن همه فرزندان فاطمه٣ دانسته و در تبیین مقصود امام چنین گفته‌اند:

گویی امام چنین فرموده است که اگر آیه به طور مطلق شامل فاطمییان می‌شد
لازم می‌آمد که هر کسی از فرزندان فاطمه٣ که شمشیر از نیام بر کشیده و مردم
را به گمراهی و خلاف حق فرا می‌خواند، داخل در افراد آیۀ وراثت کتاب باشد حال
آن که این گونه نیست و آیه مذکور در شأن کسانی نازل شده است که مردمان را به امر الهی به سوی خداوند و دین حق راهنمایی می‌کنند و آنان علی٧ و بعضی از فرزندان فاطمه٣ هستند.[٣]

با توجه به آنچه گذشت حدیث پژوهان امامیه تأکید دارند که روایات مذکور دلالت بر اختصاص آیۀ وراثت در شأن فرزندان فاطمه٣ دارند[٤] و مراد از وارثان برگزیده کتاب، ذریه پیامبر٦ از فرزندان فاطمه٣ است[٥]. اخباریان امامیه نیز چنین انحصار و اختصاصی را از آیه استنباط کرده‌اند[٦] و تحت تأثیر همین روایات در عدم جواز استنباط احکام از غیر ظواهر قرآن به

[١]. أَمَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ وَقَعَتِ الْوِرَاثَةُ وَ الطَّهَارَةُ عَلَی الْمُصْطَفَینَ الْمُهْتَدِینَ دُونَ سَائِرِهِمْ؛ وای بر شما! کجا می‌برند شما را از قرآن رو گردانید یا اسراف‌کارید، آیا نمی‌دانید که وراثت و طهارت مخصوص برگزیدگان رهیابست نه دیگران (تحف العقول، ص٤٢٥ - ٤٢٦؛ الأمالی، ص٦١٥ - ٦١٧).

[٢].... فَقَالَ الرِّضَا٧: الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّما یرِیدُ اللهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وَ هُمُ الَّذِینَ قَالَ رَسُولُ اللهِ٦ إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیتِی أَلَا وَ إِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ فَانْظُرُوا کَیفَ تَخْلُفُونَ فِیهِمَا أَیهَا النَّاسُ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْکُمْ؛ حضرت رضا٧ فرمود: عترت آنانی هستند که خدا در قرآن وصفشان کرده و فرموده: همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان ببرد و به خوبی پاکتان کند. و هم آنان‌اند که رسول خدا٦ در باره‌شان فرمود من در میان شما دو ثقل را بر جا می‌گذارم کتاب خدا و خاندانم که اهل بیت من‌اند و این دو از هم جدا نشوند تا سر حوض بر من درآیند. شما بنگرید چگونه با آنها هستید بعد از من! ای مردم، به آنها نیاموزید، زیرا آنها از شما داناترند (تحف العقول، ص٤٢٥ - ٤٢٦؛ الأمالی، ص٦١٥ - ٦١٧).

[٣]. وَیحَکُمْ أَینَ یذْهَبُ بِکُمْ أَضَرَبْتُمْ عَنِ الذِّکْرِ صَفْحاً أَمْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ... ؛ وای بر شما کجا می‌برند شما را از قرآن رو گردانید یا اسراف‌کارید (تحف العقول، ص٤٢٥-٤٢٦؛ الأمالی، ص٦١٥ - ٦١٧).

[٤]. تحف العقول، ص٤٢٥ - ٤٢٦؛ الأمالی، ص٦١٥ - ٦١٧.

[٥]. یا أَبَا إِسْحَاقَ! بِنَا یفُکُّ اللهُ عُیوبَکُمْ، وَ بِنَا یحِلُّ اللهُ رِبَاقَ الذُّلِّ مِنْ أَعْنَاقِکُمْ، وَ بِنَا یغْفِرُ اللهُ ذُنُوبَکُمْ، وَ بِنَا یفْتَحُ اللهُ، وَ بِنَا یخْتِمُ لَا بِکُمْ، وَ نَحْنُ کَهْفُکُمْ کَأَصْحَابِ الْکَهْفِ، وَ نَحْنُ سَفِینَتُکُمْ کَسَفِینَةِ نُوحٍ، وَ نَحْنُ بَابُ حِطَّتِکُمْ کَبَابِ حِطَّةِ بَنِی إِسْرَائِیل (سعد السعود، ص١٠٧- ١٠٨).

[٦]. خلافت و ولایت از نظر قرآن و سنّت، ص٢٢٣.