شاید مراد این است: دو نفر دیگر که آنها نیز چنین‌اند؛ یعنی دو عادل از غیر شما. نیز احتمال دارد که به غیر عادل غیر مسلمان اکتفا شود. اما این بعید است؛ چرا که مسلمان غیر عادل برای شهادت کافی نیست. پس غیر مسلمان به طریق اولی چنین است. و چنان که در سبب نزول آمده، آخر آن مخصوص اهل ذمه است؛ به خاطر اجماع در مقبول نبودن شهادت حربی در باره مسلمان، و بلکه مطلق کافر مگر در مسأله وصیت و عدم حضور مسلمان که نزد اصحاب ما شهادت کافر در آن پذیرفته می‌شود.[١]

وی همچنین ذیل کریمه ‌«الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلاَنِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ»[٢] می‌گوید

ظاهراً مقصود از«أَمْوَالَهُم» تمام اموال است؛ چنان که سبب نزول نیز بر آن دلالت دارد.[٣]

٦. برداشت‌ها ‌و دریافت‌های‌ اصولی

دریافت‌های‌ محقق اردبیلی از اسباب نزول آیات تنها به برداشت‌های‌ فقهی محدود نمی‌شود، بلکه می‌توان نمونه‌هایی ‌از دریافت‌های‌ اصولی را در آنها ملاحظه کرد:

١-٦. او شأن نزول آیه «...إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ»[٤] را _ که بیان‌گر جواز تطهیر با آب است _ شاهد بر آن می‌گیرد که مصادف شدن عمل با حقیقت و واقع صحیح است، گر چه آن عمل از روی علم انجام نشده باشد.[٥] البته این سخن وی نشان دهنده جواز عمل به وهم نیست، بلکه او در این جایگاه عمل به ظن را جایز شمرده است.

٢-٦. در بارۀ آیه ‌«وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنََما تُوَلُّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ»[٦] سبب نزولی از جابر روایت شده است که:

نبی اکرم٦ سریه‌ای ‌روانه کرد که من در میان آنها بودم. به تاریکی برخورد کرده و قبله را درنیافتیم. گروهی از ما گفتند ما قبله را یافتیم و به سویی نماز خوانده، علامتی بر آن گذاشتند. و بعضی دیگر، به سمتی دیگر نماز کرده، بر آن نشانی قرار دادند. اما به هنگام طلوع خورشید، آن خطوط را مغایر با قبله یافتند. هنگامی که بازگشتیم، از رسول الله٦

[١]. سوره بقره، آیه‌١٩٦‌.

[٢]. ‌مجمع الفائدة، ج‌ ٧، ص‌٣٩٧ ‌.

[٣]. ‌زبدة البیان، ص‌٢٣٥‌.

[٤]. ‌مجمع الفائدة، ج‌ ٧، ص‌٣٩٧‌.

[٥]. ‌مجمع الفائدة، ج‌٧، ص‌٤١٠‌.

[٦]. ‌زبدة البیان، ص‌٢٣٥‌.