فرضیه‌ای که به دنبال این پرسش مطرح می‌شود، آن است که می‌توان منابع رجال را به «منابع مستقیم» و «منابع غیرمستقیم» تقسیم نمود؟ آیا «اطلاعات رجالی در کتب غیر رجالی» و «روایات راویان»، دو منبع غیر مستقیم در علم رجال غیرمستقیم به شمار می‌رود؟ به عبارت دیگر، فرضیه آن است که آیا توجه به کتب غیر رجالی و گردآوری روایات راویان و بررسی و تحلیل آنها می‌تواند منبعی بسیار مهم و حاوی اطلاعات ارزشمند در عرصه رجال باشد؟

هدف این مقاله، ارائه گونه‌ها و تبیین میزان کارآمدی و کارآیی منابع غیر مستقیم
رجالی است.

در باره شیوه انجام این پژوهش باید گفت که این مقاله حاصل تحلیل قاموس الرجال علامه شوشتری است؛ یعنی با تحلیل و بررسی قاموس الرجال از نگاه روش‌شناسی، کاربرد این مؤلفه به عنوان یکی از روش‌های شوشتری در رجال بررسی شده است. علامه شوشتری در کتاب خود
از اطلاعات رجالی نهفته در کتب غیر رجالی و روایات راویان به عنوان منبع بسیار مهم استفاده
کرده است.

در این نوشتار، در بخش کلیات به معرفی قاموس الرجال و همچنین منابع علم رجال در آن پرداخته شده است. در ادامه، ارزش رجالی کتب غیر رجالی و همچنین ارزش رجالی روایات راوی در معرفی و ارزیابی راویان آمده است. نیز برای اثبات کارآمدی منابع غیر مستقیم رجال به چهار کاربرد اصلی این منابع پرداخته شده است.

معرفی قاموس الرجال

نام کامل این کتاب، چنان که در صفحه عنوان چاپ اول آن آمده، قاموس الرجال، قاموس عام لأحوال جمیع رواة الشیعه و محدثیهم بسبک بدیع و دقیق لم یسبقه غیره من کتب الرجال است. این کتاب نوشته محمد تقی شوشتری(١٣٢٠- ١٤١٥ق) از رجالی‌های معاصر است. او این کتاب را تصحیح تنقیح المقال[١] نامیده است؛ اگرچه به پیشنهاد برخی از فضلا به نام قاموس الرجال چاپ شده است.[٢] آقا بزرگ از این کتاب با عنوان تعلیقات تنقیح المقال نام برده است.[٣] این کتاب در اصل، تعلیقات انتقادی بر تنقیح المقال شیخ عبدالله مامقانی است. این کتاب در یک فرآیند چهل ساله به رشد و بالندگی نهایی خود رسیده است. سیر تدوین این اثر شوشتری را می‌توان بدین گونه برشمرد. مؤلف در طول شش سال (١٣٥٤-١٣٦٠ق) حاشیه‌ای را بر رجال مامقانی نوشت. این تحریر اول، در اطراف نسخه چاپی رجال مامقانی نوشته شد. شوشتری حواشی خود را به آقا بزرگ نشان داد و

[١]. سوره نحل، آیه ٦٩.

[٢]. بحار الانوار، ج٦٣، ص٢٩١.

[٣]. همان، ص٢٢٣.