علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٩ - گونه شناسی روایات القرائات
فی قوله جلّ و عز انهم لفی سكرتهم یعمهون قال و حیاتك یا محمد.[١]
در نقل دوم، بخش تفسیری با تعبیر «قال» از آیه جدا شده و نشان میدهد که عبارت درج شده در حدیث نخست هم جزء آیه نیست.
آیه سوم سوره کوثر به این شکل آمده است:
... ان شانئك عمر بن العاص هو الابتر.[٢]
با ضمیمه کردن روایتی دیگر از کتاب چنین به دست میآید که زیادت موجود در آیه بیان شأن نزول آیه است.
عن ابی عبد الله قال: دخل رسول الله المسجد و فیه عمرو بن العاص و ابوه العاص بن وائل فقال احدهما: انی والله لأشناه و قال الاخر دعه فقد اصبح أبتر. فانزل الله عزّ و جل إنّ شانئك
هو الابتر.[٣]
در باره سوره کافرون از امام باقر٧ نقل شده است:
كان ابو جعفر یقرأ قل یا ایها الكافرون لا اعبد ما تعبدون أعبد الله ....لكم دینكم ولی دین و یقول دینی الاسلام ثلاثاً هكذا نزلت.[٤]
اما احادیث زیر نشان میدهد که این زیادت از باب دعا و بیانگر آداب تلاوت است و عبارت «هکذا نزلت» در حدیث بالا بر مفهوم بدوی خود حمل نخواهد شد.
عن ابی عبد الله قال: «اذا قرأت قل یا ایها الكافرون لا أعبد ما تعبدون فقل أعبد الله وحده فإذا فرغت فقل دینی الاسلام»[٥] و قال ابو عبد الله: «اذا قرأت لكم دینك ولی دین فقل دینی الاسلام».[٦]
در موردی مشابه به آخرین آیه سوره اخلاص «کذلک الله ربنا» افزوده شده است[٧] و در نقلهای دیگر این جمله به صورت کاملاً متمایز از سوره آمده است[٨].
با مراجعه به نقل حدیث در منابع دیگر هم میتوان به تفسیری بودن اضافات پیش گفته
[١]. همان.
[٢]. همان، ح١٢٦، ٤٥١.
[٣]. همان، ح١١١.
[٤]. همان، ح١٢٤، ١٦٨، ١٦٩، ٢٣١، ٥٠٧، ٥٢٣.
[٥]. همان، ح١٢٤. (برای نمونه ر.ک: تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج١، ص١٧٢؛ جامع البیان، ج٣، ص٣٩٥و...)؛ ح٢٣١ و ٥٠٧ (اینها در مقدمه تفسیر القمی مقدم و مؤخر دانسته شده است. تفسیر القمی، ج١، ص٨).
[٦]. همان، ح٤٦، ٤٧، ٥١، ٥٣، ٥٤، ٥٥، ٥٨، ٥٩، ٦١، ٦٢، ٦٣، ٦٤، ٦٥، ٦٦، ٦٧، ٦٨، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٣، ٧٧، ٧٩، ٨٠، ٨١، ٨٢، ٨٣، ٨٥، ٨٧، ٩٤، ٩٦، ١٠٤، ١٠٦، ١٠٩، ١١٠، ١١٢، ١١٣، ١١٥، ١١٧، ١٢٣، ١٣٦، ١٣٨، ١٣٩، ١٤٢، ١٤٦، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٠، ١٥٤، ١٥٦، ١٦٤، ١٨٢، ١٨٣، ١٩٨، ١٩٩، ٢٠١، ٢٠٩، ٢٢١، ٢٢٣، ٢٢٩، ٢٣٩، ٢٥١، ٢٦٩، ٢٧٦، ٢٧٧، ٢٨٤، ٢٩٢، ٢٩٣، ٢٩٧، ٢٩٨، ٣٠٠، ٣٠١، ٣٠٥، ٣٠٦، ٣٠٧، ٣١٣، ٣١٤، ٣١٦، ٣١٧، ٣١٨، ٣١٩، ٣٢٠، ٣٢١، ٣٢٢، ٣٢٣، ٣٣٠، ٣٣١، ٣٣٨، ٣٣٩، ٣٤٥، ٣٤٧، ٣٥٠، ٣٥٥، ٣٦٧، ٣٦٨، ٣٧٠، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٧٨، ٣٨٦، ٣٨٧، ٣٨٨، ٣٩١، ٣٩٢، ٣٩٥، ٣٩٦، ٤٢٤، ٤٢٥، ٤٢٦، ٤٢٨، ٤٣٣، ٤٣٨، ٤٤٥، ٤٤٧، ٤٤٨، ٤٤٩، ٤٥٨، ٤٦١، ٤٦٢، ٤٧٧، ٤٧٨، ٤٧٩، ٤٨٠، ٤٨٥، ٤٨٦، ٤٨٨، ٤٩٠، ٤٩١، ٤٩٢، ٤٩٥، ٤٩٦، ٤٩٧، ٤٩٨، ٥٠٨، ٥٠٩، ٥١٠، ٥١٣، ٥١٤، ٥١٦، ٥١٩، ٥٢١، ٥٢٨، ٥٣٥، ٥٣٦، ٥٣٨، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٥١، ٥٦٥، ٥٦٧، ٥٧٧، ٥٧٨، ٥٩٤، ٦٠١، ٦٠٢، ٦٠٣، ٦٠٤، ٦١٥، ٦١٦، ٦٣١، ٦٣٦، ٦٣٧، ٦٣٨، ٦٤٤، ٦٤٥، ٦٤٦، ٦٤٨، ٦٦٠، ٦٦٥، ٦٦٦، ٦٦٨، ٦٩٦، ٧٠١، ٧٠٦، ٧١٤، ٧١٧، ٧١٨، ٧١٩.
[٧]. همان، ح٢٨٤.
[٨]. همان، ح٢٨٣.