در احادیث متعددی بر ضرورت حمل بر صحت و به دست دادن بهترین تفسیر از رفتار و گفتار دیگران تأکید شده است. عالمان دین از این احادیث اصل حمل بر صحت را استنتاج کرده و آن را، بیشتر، در عرصه‌ فقه به کار گرفته و بر آن آثاری مترتب ساخته‌اند. نگارنده در این جستار، کوشیده است تا پس از گزارش و دسته‌بندی این احادیث، ابعاد مختلف این اصل را کاویده و کاربست آن را در عرصه اخلاق و تفسیر رفتار دیگران به دست دهد. از این منظر، اصل حمل بر صحت بیش از آن که کارکردی فقهی داشته باشد، ناظر به نوعی عقلانیت است که با انکار آن امکان هر گونه فهمی از دیگران منتفی می‌شود. چنین نگرشی به این اصل، فضای فهم عقلانی و صید حقایق را بر ما می‌گشاید و ابزاری برای کشف و فهم واقعیت می‌گردد و از تحریفات شناختی ما می‌کاهد. با این نگاه، نویسنده بحث فعلی را در ده قسمت پی گرفته است تا شرایط و حدود کاربست این اصل را بکاود و عقلانیت آن را، بر اساس سنت حدیثی و با استفاده از یافته‌های روان‌شناختی، تبیین کند.

کلیدواژه‌ها: اصل حمل بر صحت، قاعده تفسیر به احسن، اخلاق نقد، احادیث اخلاقی، عقلانیت رفتاری.

درآمد

در احادیث متعدد تأکید شده است تا رفتار و گفتار دیگران را حمل بر صحت کنیم. عالمان دین این احادیث را در مجموع پذیرفته، بنیاد اصل حمل بر صحت یا تفسیر به احسن قرار داده و

[١] دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب.