معلوم می‌شود که تأمّل نکردن در مسألۀ‌ قضا و قدر، یک قاعدۀ‌ عمومی نیست؛ بلکه مخاطب امام٧ فردی عامی بوده که توان فهم صحیح این مسأله را نداشته است و از این رو، امام علی٧ این گونه پاسخ داده‌اند. اما جایی که مخاطب امام، دانشمندی چون یونس بن عبد الرحمن[٣] است، نه تنها امام رضا٧ از دادن جواب خودداری نمی‌کنند، بلکه خود پای موضوع را به میان کشیده و آن را تبیین می‌کنند.

عالم و جاهل

یکی از خصوصیاتی که نوع خاصی از خطاب معصوم٧ را موجب می‌شود، علم یا جهل مخاطب یا عذر و نسیان او نسبت به مسائل شرعی است. در موارد بسیاری از ائمّۀ معصوم: نسبت به احکام شرعی پرسش می‌شده است. امام نیز با علم الهی خود می‌دانسته‌اند که آیا مخاطبی که سؤال می‌کند، حکم شرعی را می‌دانسته یا نه، عمد نسبت بدان داشته یا نه، قاصر بوده یا مقصّر و ....از این رو، در برخی موارد بدون این که نسبت به این مسائل از او سؤال نماید، به بیان حکم شرعی می‌پرداخته‌اند.

در این موارد حکمی که از سوی امام٧ صادر شده است، ناظر به آن ویژگی مخاطب است، اما ممکن است در مخاطبه بین امام و راوی بدان تصریح نشود.

نمونه:

[١]. وزیر حضرت سلیمان٧ که ناچیزی از علم کتاب را در اختیار داشت و به اذن خدا، تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن نزد حضرت سلیمان٧ حاضر کرد.

[٢]. الکافی، ج١، کتاب الحجة، باب نادر فیه ذکر الغیب، ص٣٧٨-٣٧٩، ح ٣.

[٣]. لازم به ذکر است در برخی روایات انحصار علم غیب به خداوند، تخصیص خورده که خداوند آنچه را اراده فرماید به اهل‌بیت٧ عطا فرماید. و غیب به پوشیده از خلق معنا شده است (ر.ک: همان، ح ١و٢).