٢-١. محقق ذیل آیه ‌«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللّهِ وَلاَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلاَئِدَ وَلاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِن رَبِّهِمْ وَرِضْوَاناً وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلا یَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى‌ وَلاَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ»،[٢] سه احتمال را در باره جمله ‌«یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِن رَبِّهِمْ وَرِضْوَاناً» مطرح کرده است: الف) فضل و رضایی که آنها از خداوند می‌جویند، هر دو در آخرت است؛ ب) منظور از فضل، رزقی است که از تجارت در دنیا حاصل شود و رضوان، رضای الهی در سرای دیگر است؛ ج) فضل و رضا چیزی است که آنان هر دو را در دنیا می‌جویند. آن گاه می‌افزاید:

در دو مورد اول، فایدۀ حال اشاره به علت منع است. در مورد سوم هم ممکن است مراد چنین باشد؛ حتی اگر تنها قصد آنها دنیاست، به خاطر حرمت بیت الله متعرض آنها نشوید. مؤید این نظر سبب نزول است؛ چرا که گفته‌اند ‌در شأن حجاج یمامه _ که مشرک بودند _ نازل شده و قصد آنها فقط دنیا بود.[٣]

٣-١. ذیل آیه ‌«إِنَّ الَّذِینَ كَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِیهِ وَالْبَادِ وَمَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ»،[٤] پس از بحث در این باره که تسویه چه مناسبتی با اجاره و خرید و فروش منازل این سرزمین دارد، این معنا را محتمل می‌داند که خداوند آن را قبله‌ای ‌برای نماز و محلی برای دفن اموات، ذبح، انجام مناسک حجّ و طواف قرار داده است که مقیم و مسافر در آن یکسان‌اند و سپس می‌گوید این معنا ظاهر است و مورد تأیید این خبراست که «مشرکان مانع نماز گزاردن و طواف مسلمانان در مسجد الحرام می‌شدند و خود را صاحب اختیار بیت الله می‌دانستند، پس این آیه نازل شد». بنا بر این، آیه بر تسویه و معبد بودن مسجد الحرام و نیز بر تحریم ممانعت از عبادات در مسجدالحرام دلالت دارد.[٥]

٢. تأمل در پاره‌ای ‌برداشت‌ها ‌

مقدس اردبیلی در این جایگاه با توجه به اسباب نزول، برخی از دریافت‌های فقهی را مورد تأمل و تردید قرار می‌دهد. او ذیل آیه ‌«الَّذِینَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ

[١]. ‌سوره حشر، آیه‌٩.

[٢]. ‌زبدة البیان، ص٣٨٤ و ٣٨٥. ‌

[٣]. ‌مجمع الفائدة، ج‌ ‌٩، ص‌٢٠٠و ٢٠١‌.

[٤]. ‌سوره یونس، آیه‌٣٥‌.

[٥]. ‌زبدة البیان، ص‌٦٤٥ و ٣٤٦‌.