٢-٤. تعیین معنای فعل امر: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»؛[١] چنان که از ظاهر آیه پیداست، کلوا به مفهوم ترغیب بر اکل و یا اباحه، به مفهوم عدم تحریم، آن است. سبب نزول آیه در مجمع البیان به روایت ابن عبّاس چنین است:

آیه در شأن ثقیف و بنی عامر بن صعصعة و بنی مدلج نازل شده است؛ چرا که آنان برخی رستنی‌ها ‌و برخی انعام را بر خویش تحریم کرده بودند و خداوند با این بیان آنان را نهی نمود. پس در این صورت، «کلوا» برای وجوب و به معنای «أنّه لا بدّ من الأکل» یا برای ردّ حُسن این گونه اجتناب‌ها ‌و نیز به منظور تحریم تبعیت از شیطان وارد شده است.[٢]

٣-٤. عموم لغوی لفظ قابل تخصیص به سبب نیست: «وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْی وَلاَ تَحْلِقُوا رُؤُوسَكُمْ حَتَّى‌ یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَن كَانَ مِنْكُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِن صِیَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَن لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلاَثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذلِكَ لِمَن لَمْ یَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوْا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ».[٣] در باره معنای «أُحْصِرْتُمْ» در این آیه، دو احتمال مطرح شده: الف) الصدّ بالعدوّ؛ این معنا بر سبب نزول آیه تکیه زده است که می‌گوید پس از ممانعت مشرکان به هنگام محرم شدن رسول الله٦ برای عمره نازل شده است و آن حضرت پس از قربانی از انجام ادامه مناسک حج بازمانده و به مدینه بازگشتند. شافعی حتی ادعای اجماع مفسران بر این سبب را مطرح نموده است.[٤] ب) المنع بالمرض؛ اصحاب ما حصر را به این معنا مخصوص دانسته و سبب نزول مذکور را صحیح نمی‌دانند.[٥] محقق اردبیلی می‌افزاید که عبارت علامه در منتهی المطلب در نقل کلام ابن ادریس مبنی بر این است که حصر به معنای «الصدّ بالعدوّ» و احصار به معنای «المنع بالمرض» است [و می‌تواند مؤید نظر اصحاب ما (شیعه) باشد]. و سپس متذکر می‌شود که این امر (نظراصحاب) به دلیل مطلبی که در مورد اجماع در سبب نزول آیه گفته آمد، مخالف ظاهر می‌نماید.[٦] محقق، پس از نقل عبارت ابن ادریس، گزارش اجماع مفسران بر سبب نزول را از جانب علامه نشان از آن دانسته که وی به قابلیت حمل کلمه به هر دو معنا معتقد است؛ چرا که لفظ از نظر لغوی دارای عمومیت بوده و سبب نزول قادر به تخصیص آن نیست، بلکه ظاهر لفظ مورد

[١]. ‌زبدة البیان، ص‌٢٢١- ٢٢٢‌.

[٢]. سوره بقره، آیه‌٢٧٥.‌

[٣]. زبدة البیان‌، ص‌٤٣٣. ‌

[٤]. سوره حشر، آیه‌٦.‌

[٥]. سوره حشر، آیه‌٧-٨‌.

[٦]. ‌زبدة البیان، ص‌٢١٣و ٢١٤.‌