از مهم‌ترین ابزارهای پژوهش در علم رجال، آشنایی و شناخت منابع این علم است. از نگاه محمدتقی شوشتری در قاموس الرجال منابع فن رجال در دو دسته «منابع مستقیم» و «منابع غیر مستقیم» جای می‌گیرند. در این نوشتار گونه‌های منابع غیر مستقیم از نگاه ایشان معرفی شده و از طرف دیگر، میزان کارآیی هر یک از این منابع، در معرفی و ارزیابی راویان بررسی شده است.

کلید واژه‌ها: علوم حدیث، علم رجال، منابع غیر مستقیم، محمدتقی شوشتری(تستری)، قاموس الرجال.

درآمد

علم رجال یکی از مهم‌ترین علوم حدیثی است. این علم در اعتبار سنجی و ارزیابی احادیث
_ در میان متقدمان و متأخران امامیه _ نقش بسزا داشته و دارد. پژوهش‌های رجالی قرون اخیر با محوریت کتاب‌های هشت‌گانه رجالی شکل گرفته‌اند. این کتب رجالی را می‌توان «منابع مستقیم» فن رجال نامید. در باره منابع فن رجال این سؤال مطرح می‌شود که آیا تنها منبع فن رجال، همان منابع مستقیم و گزارش‌هایی است که در کتب رجالی آمده است؟ آیا نمی‌توان در این فن منابع جدیدی را شناسایی و ارائه کرد تا بتوان در معرفی و ارزیابی راویان، از آنها بهره برد؟

[١] استادیار دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد.

[٢] استادیار دانشگاه یزد.