برخی معتقدند اسباب نزول از مهم‌ترین دانش‌هایی است که پیوند متن قرآنی با واقعیت
و تعامل آن دو با یکدیگر را نشان می‌دهد و با حقایقی که بر ما عرضه می‌کند، دستمایه‌ای نو
در اختیار ما می‌نهد که متن قرآنی را، ‌در آنجا که به سبب نزول خود ناظر است، پاسخ و واکنشی در ردّ یا قبول واقعیت خارجی بدانیم و بر رابطه گفتگو و تعامل سازنده میان متن قرآنی و واقعیت صحه گذاریم.[١]

جایگاه اسباب نزول در برداشت‌های‌ فقهی

آگاهی از شأن نزول آیات می‌تواند دارای آثار و پیامد‌هایی ‌در فرایند استنباط باشد که از آن جمله شناخت حکمت تشریع حکم، فهم معنای آیه و رفع ابهام از چهره آن است. همچنین سبب نزول می‌تواند برطرف کننده توهم حصر باشد.[٢]

بیاناتی که در شأن و سبب نزول آیات قرآن کریم آمده، چند نوع است:

الف. بیاناتی که به صورت تاریخ است، نه روایتی از معصوم٧؛ مانند این که از ابن عباس نقل کنند این آیه در چنین زمینه‌ای ‌نازل شده است. این گونه شأن نزول‌ها مانند اقوال مفسران تنها زمینه ساز برداشت‌های تفسیری است و حجیت (شرعی و تعبدی) ندارد؛ البته اگر در موردی اطمینان حاصل شود، مانند آن که از قول ابن عباس طمأنینه و وثوق پدید آید، خود آن وثوق و طمأنینه معتبر است، نه آن که صرف تاریخ، اعتبار تعبدی داشته باشد؛ بر خلاف حدیث معتبر که حجیت تعبدی دارد؛ هر چند وثوق حاصل نشود.

ب. روایات فاقد سند صحیح و معتبر؛ این گونه شأن نزول‌ها گرچه به سبب احتمال صدور آن از معصومین: با کلام بشری متفاوت است، اما نصاب لازم در حجیت را ندارد.

ج. شأن نزول‌هایی که به صورت روایت نقل شده و دارای سند صحیح و معتبر است؛ این گونه روایات در تبیین شأن و یا سبب نزول آیه حجیت دارد، ولی همان گونه که روایات تطبیقی شمول و گستره معنای آیه را محدود نمی‌کند، روایات شأن نزول نیز بیانگر مورد و مصداقی برای مفهوم کلی آیه است و هیچ گاه مخصص یا مقید آن نیست. بنا بر این،‌ روایات سبب نزول، گرچه مایۀ کاهش عموم یا اطلاق آیه نیست، اما راهگشای خوبی برای مفسر است تا آیه را به گونه‌ای ‌تفسیر کند که با مورد خود هماهنگ و سازگار باشد.[٣]

اعتبار عموم لفظ

روش فقها در تحلیل متن و استنباط دلالت آن بسیار مهم است. روش تحلیل زبانی _ که

[١]. همان، ص٣٦٧.

[٢]. سوره شوری، آیه٢٣.

[٣]. همان، ص٣٠٩.