هُمْ یَحْزَنُونَ»،[١] ابتدا به یادکرد سبب نزول مشهوری که آن را در شأن امیر المؤمنین٧ دانسته، پرداخته، سپس دو قول دیگر را نقل می‌کند که یکی آیه را در شأن سوارانی می‌داند که در برابر دشمن ایستادگی کردند، و دیگری در باره هر انفاق کننده‌ای. مقدس اردبیلی آن گاه می‌نویسد:

ظاهر اخبار مشهور نشان می‌دهد که آیه در شأن آن حضرت٧ نازل شده، اما در باره هر انفاق کننده‌ای ‌عمومیت دارد.[٢]

اعتبار خصوص سبب

درست است که محقق اردبیلی به عموم لفظ اعتبار می‌بخشد، اما در بعضی موارد خصوص سبب را در استنباط مد نظر قرار می‌دهد؛ البته او خود این موارد را به عدم عموم لفظ باز گردانیده تا به این ترتیب از قاعده اصولی «العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب» تخطی نکرده باشد. نمونه‌ها ‌بدین قرارند:

١. در بارۀ آیه «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»[٣] می‌گوید:

این آیه دالّ بر وجوب دعا برای زکات دهندگان، بر هر کس که زکات را بگیرد نیست؛ زیرا که امر مخصوص رسول الله ٩ است. بلکه به صورت مطلق بر وجوب اخذ زکات و دعا برای زکات دهنده نیز دلالت ندارد؛ زیرا آیه در باره جماعتی مخصوص چون ابولبابه و یارانش وارد شده که جریان آنها مشهور است و ضمیر نیز به آنها بازگشت دارد.[٤]

بدین ترتیب، مقدس اردبیلی در توجه به خصوصیت سبب، از خاص در گذشته، به اخص رسیده است. وی که به تعارض ابتدایی این گفتار با قاعده اصولی پیش گفته آگاه است، در رفع آن می‌گوید:

این از باب تخصیص به خصوص سبب نیست، بلکه از قبیل عدم عموم لفظ است؛ چرا که ضمیر به جماعتی خاص باز می‌گردد.[٥]

٢. در باره آیه «إِنَّمَا وَلِیُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَوةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»[٦]

[١]. ‌فقه و فقهای امامیه در گذر زمان، ص‌ ٣٩.

[٢]. ‌نقد الرجال، ج‌ ‌١، ص‌١٥١‌.

[٣]. ‌مناهل العرفان‌، ج‌ ١، ص‌٨١-٨٢‌.

[٤]. البرهان فی علوم القرآن، ج‌ ١، ص‌١١٧.‌

[٥]. معنای متن، ص‌١٧٩‌.

[٦]. الاتقان فی علوم القرآن، ج‌ ١، ص‌٢٩‌.