این حدیث مستلزم راه یافتن نقص و کاستی به ساحت ذات خداوند است؛ نقصی که از رهگذر خلقت اشیا بر طرف می‌شود؛ در حالی که افعال حق تعالی، مانند خلقت، هیچ گاه به علل غائبی و غیری منتهی نمی‌شود.[١]

پاسخ به این شبهه نیز با توجه به آیه «و ما خلقت الجن والانس الا لیعبدون»[٢] واضح می‌گردد؛ یعنی غرض به ذات الهی بر می‌گردد؛ یعنی آفرینش تجلی ذات خداوند می‌شود.[٣]

نتیجه

با توجه به آنچه گذشت، قراین و شواهد فراوانی برای اثبات این مدعا وجود دارد که حدیث کنز مخفی از خداوند و معصوم صادر نشده است؛ قراینی از قبیل: چالش برانگیز بودن الفاظ حدیث، اعتراف محی الدین که منبع آن را عبارت از مکاشفه دانسته است، نیافتن هیچ گونه سند و منبع قابل ملاحظه حدیثی، دیدگاه محققان و یا محدثانی که آن را جعلی دانسته‌اند. بنا بر این، به گمان ما حدیث ساخته متصوفه است و شایسته نیست که آن را به عنوان حدیث تلقی کرده و سپس احکام حدیث را بر آن جاری سازیم؛ گر چه تلاش عارفان و فیلسوفان در شرح و توضیح آن ستودنی است، اما فقط باید آن را عبارت عرفانی دانست که قسمتی از مفاد آن با قرآن می‌تواند مطابقت یابد یا دست کم مخالف نباشد. و فراتر از این، دلیل و شاهدی را با خود به همراه ندارد.

كتابنامه

_ آداب الصلوة، روح الله موسوی خمینی;، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، اول، ١٣٧٠ش.

_ احقاق الحق و ازهاق الباطل، قاضی نورالله شوشتری، قم: مکتبة آیت الله المرعشی‌، ١٤٠٩ق.

_ اسرار الحکم، تصحیح کریم فیضی، ملا هادی سبزواری، قم، مطبوعات دینی، اول، ١٣٨٣ش.

_ الاسرار المرفوعة فی الاخبار الموضوعة، نور الدین علی بن محمد قاری، تحقیق: محمد الصباغ، بیروت: موسسة الرسالة، ١٣٩١ق.

_ اصول المعارف، ملا محسن فیض کاشانی، تعلیق و تصحیح و مقدمه: سید جلال الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، سوم، ١٣٧٥ش.

_ اندیشه سیاسی اخوان الصفا، علی فریدونی، قم: بوستان کتاب، اول، ١٣٨٠ش.

_ ایضاح المکنون، اسماعیل باشا بغدادی، تصحیح: محمد شرف الدین، بیروت: دار احیاء التراث

[١]. موسوعة مصطلحات الامام فخر الدین الرازی، ص٦٣٥.

[٢]. شذرات المعارف، ص٨٠.

[٣]. المفردات، ص١٥٢.